תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

6 .+ס זאו

ג)צ/עלפ1 םעט |,/ אטא 81,/

2

א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

זלמן זילבערצווייג

יובליבּוך

אַרױסגעגעבן פון יוביליי-קאַמיטעט צו זיין דרייסיק - יאָריקן

ליטעראַרישן יוביליי

ניוײיאָרק, 15 פעברואַר 1941

אינהאַלט:

אב. קאַהאַן --- באַגריסונג

שלום פּערלמוטער --- דער יובילאַר ביבליאָגראַפיע לאַלאַ -- אַ לעזער אַ למדן מרים זילבערצווייג --- נישט קיין וואונדער דר, צבי כהן --- נישט אַ סיום, נאָר אַ התחלת הספר

י. מ, פּליאַט -- זלמן זילבערצווייג און דאָס ,, לאָדזער טאַגעבלאַט". 49

ש. ל. שניידערמאַן -- אַלס ,סטאַר? אין זילבערצווייגס איינאַקטערס י. ל. װאָהלמאַן -- אין די טעג פון געזאַנג . . . שמחה פּיעטרושקא --- לשמחתך מלך ראַװויטש --- דער ,לאָדזשער מענטש" ראובן גוסקין --- אונדזער ערן-מיטגליד חיים עהרענרייך --- אַ טאָפּלטער מאנומענט יעקב קירשענבוים --- דער באַפּוצער פון יירישן טעאַטער דר. מאיר גייער -- אַ שטאַרקער רצון -- עקשנות'דיק דר. מ. סודאַרסקי --- זלמן זילבערצווייג אין ליטע

מאָריס שװואַרץ -- זלמן זילבערצווייג:--דער משולח פון יידישן

טעאַטער יו יי א א א א א יי יעקב קאַליך --- מיין יום-טוב בי יי א א א א יא מאיר קאַסטאָף -- זילבערצווייג אין זילבער-צווייג 88 בי רעגינאַ פעלדאָן -- אֶן עפּאַלעטן יי א א יי שאול ספיר --- צען וואפן יי א א א א אי א אברהם רייזען -- צו מיין תלמיר!...... .2,222 יי יי דער לעבעדיקער -- אנבכ"ככ יי א א א א אי אלי' זינגער --- די ליטעראַטור ביי דער שיסל בי א װאָלף מערקור --- מער-קור-יאָז רב א א א א אי אבשלום זילבערצווייג --- מיין אבא י 7 יי א א יי

באַגריסונגען.

שמואל ראָזשאַנסקי --- זלמן זילכערצווייג אין אַרגענטינע 11 ש. ערנסט -- דער לעקסיקאָגראַף פון יידישן טעאַטער 1211 122222515.

92

111 {

0.5.44 מוֹ 2:10164 סאז 98258 1810 962עש8יל26

זלמן זילבערצווייג

באַנריסונג פון אב. קאַהאַן רעדאַקטאָר פון , פּאָרװערטט"

פאגטיהס? צזזגת הפדארטני 00 ף (/18אי|681סים/,: !זאל

א אס א סה3 דפאם 5רן

זא, צנגסע שיאו

כואוסווטם סא אהא .1 14 בס" אי ו

צו מײן פויגם זילבקוצװי"ג:ה

איך גאגרים איך צו דעָם יוגילקי יום סוב פון איער זדויסיג יאהויגץ סעסיגק"ם אלם שויגקו און כלל סוער, אײקר ואלע אין עפענסליבען לעבען איז מין גוט באקאנם. פילץ יאהוען 853 איהו ג{װקן פארבונרען סיט דעם "פאוװעוסספ", פריהעו אלס קארעספאנדענם פון פוילען און פאלעםטינע און דעונאך אלם מיסאוב"מער אין אמעריקעי איך האב שטענדיג אין איך געפונען א פעהיגען, איבעוגעבעגקם צימונגם מענש און א מפעציאליסט אויף דעם געָבִים פון מעאסעו. איער טעאסער ללקקפיקאַן איז א װיכטיגעו ביטואג צו רער געפיכטע פון איריטען

סקאסעו אין דקו גאנצער װעלם.

אין איגפ א"ך לאנגט יאהוען פון װיםעוע פצטיגקים,

.08/' 52

אג. קאהאן

4 .,,=

ט ם א וו 8 7 54 א וא 14 8 שצה ( = דס יד יא /ט שדה 0 08 ד יפ"

זלמן זילבערבווייגיס יוב7-בוד

שלום פּערלמוטער דער יובּילאַר

צו זיין גענוי, פּראַװען מיר אַ שטיקל נדחה, װאָרום דער 30 יאָריקער ליטעראַ- רישער יוביליי פון זלמן זילבערצווייג איז אויסגעקומען אין 1940.

אין יאָר 1910 האָט זלמן זילבערצווייג, אין עלטער פון 16 יאָר, אָנגעהױיבן זיין לי- טעראַרישע טעטיקייט מיט אַן איבערזעצונג פון יאַנוש קאָרטשאַקס סקיצע , בײינאַכט? אין דער טעגלעכער יידישער צייטונג ,לאָדזער טאַגעבלאַט? אונטער דער רעדאַקציע פון י, אוגער. זייט דעמאָלט האָט ער אַרױסגעװיזן אַן אויסערגעוויינלעכע פּרוכטבאַרקייט אויפן ליטעראַרישן געביט, און אַ דאַנק זיינע פעאי- קייטן און טיכטיקע אַרבעט, איז זיין נאָמען היינט פּאָפּולער אַלס יידישער שריפטשטעלער און נאָך מער אַלס יידישער טעאַטער- היסטאָריקער.

אַ גרופּע פון זיינע נאָנטע פריינט האָט זיך אָרגאַניזירט אָפּ- - צוגעבן דעם יובילאַר דעם געהעריקן כבוד, װאָס ער פאַרדינט. דיזעלבע גרופּע האָט אויך געשאַפן די מעגלעכקייט אַרױסצוגעבן זיין ניי בוך ,טעאַטער מאָזאַיק", אַ מין כל בו פון זיינע טעאַטראַלע אַרבעטן װאָס ער האָט געדרוקט אין משך פון צענדליקער יאָרן אין פאַרשידענע יידישע פּעריאָדישע אױסגאַבן איבער דער וועלט,

זילבערצווייג האָט דורכגעמאַכט אַן אינטערעסאַנטע לעבנס- געשיכטע. ער האָט דורכמאַרשירט די גאַנצע יידישע וועלט, אין אײיראָפּע, ארץ ישראל, צפון און דרום אַמעריקע, איז געקומען אין באַרירונג מיט צענדליקער טויזנטער יידן פון פאַרשידענע שיכטן, האָט אָרגאַניזירט אָרגאַניזאַציעס, האָט אָנגעפירט מיט טעאַטער טרופּעס, האָט געאַרבעט אין צייטונגען, רעדאַקטירט פּעריאָדישע אױסגאַבעס, האָט אַרױסגעגעבן צענדליקער ביכער, איז אַרױסגעטראָטן אַלס רעדנער און לעקטאָר, האָט געשפּילט טעאַטער, האָט געשריבן פאַרן טעאַטער, און האָט געשאַפן אַ מאָנומענטאַל װערק, װאָס פאַרנעמט גאָר אַן

5

זדלמן זילבערצוייג'ס יובליבוך

אָנגעזען אָרט אין דער אַלגעמײנער יידישער ליטעראַטור, און דאָס אַלץ אין משך פון זיין יונג לעבן, אין וועלכן ער איז ערשט אַריבער- געשפּאַנט 46 יאָר,

אָבער דאָס אַלץ איז נישט קיין צופאַל, װוייל די סביבה אין וועלכער דער יובילאַר איז אויפגעצויגן געװאָרן, האָט אין אים אייגי געפלאַנצט זיין צוגעבונדנקייט צו יידישער קולטור און. צו יידיש נאַציאָנאַל לעבן בכלל,

אין דעם קליינעם פּוילישן שטעטל אָזאָרקאָוו, וואו זלמן זילבער- צווייג איז געבוירן געװאָרן אין יאָר 1894, האָט זיך די השכלה אַרײנגעכאַפּט באַלד װי זי האָט נאָר אָנגעהױבן שיינען אין פּילן אַ געוויסער זילבערמאַן האָט נאָך מיט איבער 50 יאָר צוריק אַרױסגע- געבן עטלעכע העפטן פון אַ יידיש-אַראַביש ווערטערבוך, און אין די וועבערייען פון דעם שטעטל האָבן שוין אין יענער צייט די יונגע וועבער-געזעלן געזונגען לידער פון די בראָדער, גאָלדפאַדען, מיכל גאָרדאָן און אליקום צונזער, זיך גרופּירט אין פאַרשידענע גרופּן און אויפגעפירט פאַרשידענע פּורים-שפּילן אין די וועבערייען און אויף די בוידעמס פון די רייכערע יידן, אַ טייל פון דידאָזיקע וועבער זיינען אויך שפּעטער געװאָרן יידישן שוישפּילער, און איינער פון זיי, הערמאַן סיעראָצקי, איז עס שפּעטער געװען דער ערשטער דירעקטאָר פון אונדזער יובילאַר. זילבערצווייגס מוטער, רויזע אָפּאָטאָווסקי,. פלעגט שטענדיק זינגען די האַרציקע לידער פון גאָלדפאַדען און מאָגולעסקאָ, װאָס כאָטש זי האָט געוואוסט, אַז זי שטאַמען פון אַזאַ נישט-כשר'ע זאַך װוי טעאַטער, זיינען זיי אָבער יידישלעך, און זי האָט זיך צו זי באַצױיגן מיט דער זעלבער אינטימקייט און ליבע וי צום טייטש-חומש, און האָט די ליבע אײינגעװאָרצלט ביי איר זון זלמן, | | = זלמן זילבערצווייגס פאָטער, צבי הירש הכהן זילבערצוייג, כאָטש אַ שטרענג פרומער, איז פון זיין פריעסטער יוגנט אָן געווען אַ גװאַלדיקער אָנהענגער פון דער השכלה. ער האָט וי ווייט מעגלעך זיך פאַרשאַפּט די דעמאָלטיקע העברעאישע מאספים און אויך פאַר" שידענע דייטשע ביכער וועגן יידישער װויסנשאַפט אוך. זיי געלייענט, תוספות, װאָס ער האָט געלערנט אין בית המדרש פון לענטשיץ. דאָרט האָט ער זיך אויך באַטײליקט אין דעם העקטאָגראַפישן העברעאישן זשורנאַל .הבחור", װאָס די ישיבה-בחורים האָבן אַרױסגעגעבן. װאָס

6

זדמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

מער ער האָט זיך באַקענט מיט דער השכלהליטעראַטור און װאָס מער ער האָט זיך אַרײנגעטאָן אין יידישער װיסנשאַפט, אַלץ ענגער איז אים געװאָרן אין דעם קליינעם שטעטל, כאָטש מאַטעריעל האָט ער ניט געדאַרפט זאָרגן וועגן פּרנסה, ווייל זיין פאָטער, ר' יעקב, איז געווען אַ װאַלד און היטע-אייגנטימער און איז געווען איינגעטונקט אין יחוֹס, פון איין זייט ציענדיק זיין סדר היוחסין פון מלב"ים און פון דער אַנדערער זייט זייענדיק נאָנט פאַרװאַנדט מיטן דעמאָלטיקן גרעסטן יידישן אינדוסטריעלער און מיליאָנער אין פּוילן י. ק. פּאָזנאַנסקי, האָט אָבער זלמנס פאָטער אַנדערש געקוקט אויפן לעבן און געזען די נויטיקייט פון מאַכן זיך נוצלעך אַלס. ייד און מענטש, און אין דער הינזיכט האָט ער, וי אַ סך פרומע משכילים, געזען איין אויסוועג --- פאָרן קיין פּראַנקפורט ביים מיין און דאָרט אויסשטודירן אַלס ראַבינער. סבות האָבן אים אָבער געשטערט דורכצופירן זיין חלום. ער איז דערווייל אַריין אין שפּאַן פון לעבן, האָט חתונה געהאַט,

צבי הירש זילבערצווייג רויזע זילבערצווייג זלמנס פאָטער זלמנס מוטער

געבוירן צוויי קינדער אין אָזארקאָוו און אין 1897 זיך אַריבערגע-

טראָגן אין דער שכנותדיקער גרויסער שטאָט לאָדזש, וואו ער האָט אַ שטיקל צייט געפירט אַ טעקסטיל געשעפט. ערשט דאָ אין לאָדזש,

7

זלמו זילבערצווייגי'ס יובל- בוד

2166:656 אע עס לע ע עעע ער ר עס סאנ

אין דער גרויסער שטאָט, האָט צבי הירש זילבערצווייג געפונען אַ פּלאַץ וואו זיך אויסצולעבן. ער האָט זיך אַרײנגעװאָרפן אין דער חבת ציון באַװעגונג, איז געװאָרן איינער פון די גרינדער פון דער ,מזרחי"-פּאַרטײ, דער אָרטאָדאָקסישער פליגל אין דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, און אויף דעם געביט האָט צבי הירש זילבערצווייג אַרױסגעװיזן אַן אויסערגעוויינלעכע טעטיקייט אין װאָרט און אין שריפט,. באהערשנדיק אויף אַ וואונדערלעכן אופן די העברעאישע שפּראַך, באַזונדערס איר תנ"ך-סטיל, איז ער געװאָרן דער סעקרעטאַר פון דער לאָדזשער , מזרחי"-אָרגאַניזאַציע,. האָט געפירט אַ ברייטע קאָרעספּאָנדענץ מיט דער ציוניסטישער אָנפירערשאַפט, האָט פאַר" פאַסט אָן אַ שעור אויפרופן און פּראָפּאַגאַנדע-ליטעראַטור, האָט גע- האַלטן רעדעס, דורכגעפלאַָכטן מיט מאמרי חז"ל, באַגרינדענדיק דעם אָרטאָדאָקסישן ציוניזם. לאָדזש איז געווען אַ גװאַלדיקער באָדן פאַר אָט דער טעטיקייט. לאָדזשער יידן זיינען אין יענער צייט על פּי רוב געווען אָרטאָדאָקסיש געשטימט, חסידים פון פאַרשידענע רב'ישע הויפן. ביי זיי איז ציוניזם געווען טרייף-פּסול, נישט קיין סך בעסער האָבען זיי געקוקט אויף דער ,מזרחי"?-באַװעגונג און מען האָט געדאַרפט האָבן אַ סך וויסן, טאַקט און ענערגיע כדי צו שטורמען אָט די פרומע פעסטונגען פון אַנטײציוניזם, און דאָך איז צבי הירש זילבערצווייג יאָרדלאַנג נישט מיד געװאָרן צו טאָן אָט די קעמפערישע אַרבעט, ביז זיין מי האָט אַרױסגעװיזן פרוכטן און דער ;מזרחי" אין לאָדזש איז געװאָרן אַ וואונדערשיינע אָרגאַניזאַציע מיט פיל גע" וועזענע חסידים, פאַרברענטע קעגנער פון ציוניזם.

די ליבע און איבערגעבנקייט צו ישוב ארץ ישראל, אויפבוי פון לאַנד, שקלים, נאַציאָנאַלפאָנד, און די צוגעבונדנקייט צו העברעאיש, זיינען געווען די גייסטיקע שפּייז אויף וועלכע זלמן איז אויפגעצויגן געװואָרן דורך זיין פאָטער.

אָבער זיין אינטימע באַציאונג צו דער ציוניסטישער אַרבעט האָט נישט צוגענומען ביי זלמנס פאָטער דעם אינטערעס צו יידישער קולטור בכלל, און אונטער יידישער קולטור האָט ער אַרײנגענומען אױך די יידישע שפּראַך. זייענדיק איינער פון די ערשטע פאַרטרעטער פון די העברעאישע צייטונגען ,המליץ? און שפּעטער ;הצפירה" אין לאָדזש, פון וואו ער האָט אויך געשריבן פון צייט צו צייט קאָרעס- פּאָנדענציעס, איז צבי הירש זילבערצווייג, באַלד װוי עס האָט נאָר

8

זדמן זילבערצווייגיס יובל'בוך

אָנגעהױיבן צו דערשיינען אין װאַרשע די יידישע צייטונג , דער טעלעגראַף", געװאָרן איר פאַרטרעטער אין לאָדזש. זעענדיק דעם אינטערעס צו אַ יידישער צייטונג ביי די לאָדזשער ייד אין צבי הירש זילבערצווייג געקומען צום באַשלוס, אַז עס איז פאַראַן אין לאָדזש פּלאַץ פאַר אַן אייגענער יידישער צייטונג און ער האָט פריער נישט גערוט ביז ער האָט אָרגאַניזירט די משכילים: אבא קאסמאַן אברהם טענענבוים, דעם זשורנאַליסט י. אוגער און שפּעטער דעם דרוקער עמנואל האַמבורסקי אַרױסצוגעבן אין לאָדזש די ערשטע טעגלעכע צייטונג ‏ לאָדזער נאַכריכטען? (װאָס האָט זיך שפּעטער געענדערט אויף , לאָדזער טאַגעבלאַט") אין וועלכער ער האָט אַ גע- וויסע צייט אונטערן פּסעװדאָנים , צבי'ה" געדרוקט וועכנטלעכע פע- ליעטאָנען אין יידיש אונטערן נאָמען ,, בכל מכל כל". אָט דער סינטעז פון העברעאיש און יידיש איז אינגעװאַרצלט געװאָרן ביי זלמנן פון זיין פריסטער יוגנט אָן. דערצו האָט אים זיין פאָטער געגעבן לערנען נישט ביי חסידישע פאַרשמאָלצענע מלמדים, נאָר גראד בי אַ ליטוואַק, פינקעלשטיין, אַ קענער פון העברעאיש און אַ בעל מדקדק, און זלמן האָט זיך טאַקע גענומען פון זיין קינדהייט אָן אויסצייכנען אַלס ידען אין העברעאיש. שפּעטער האָט ער געלערנט אין ,חדר מתוקן" ביי דעם מזרחי'סטישן עסקן ר' יעקב גאָלד, וואו ער האָט אויך שוין געלערנט דייטש און רוסיש וי אויך געאָגראַפיע און אַריפמעטיק ביי ספּעציעלע לערער, דערנאָך ביים משכיל ר' יעקב קאַמענעצקי, ביי וועלכן ער האָט אויף אַ מערקווירדיקן אופן געלערנט גלייכצייטיק גמרא און . . . פראַנצויזיש. די אַלע לערער און מלמדים האָבן שטענדיק אויסגעדריקט זייער באַוואונדערונג פאַר דער גװאַל- דיקער תפיסה פון זלמנען און גלייכצייטיק פאַר זיין אויסערגעוויינלע- כער התמדה װאָס האָט אים געמאַכט פאַר אַ רעפּעטיטאָר פאַר די שװואַכערע תלמידים,

זלמן האָט אויף אַזאַ אופן איינגעזאַפּט אין זיך די אייגנשאַפטן אי פון אַ נאַציאָנאַלן ייד, אי פון אַ מאָדערנעם מענטש. אױב די קאָנפליקטן צװישן אָט די צוויי כחות ,פאָלק און וועלט", װעלכע דער פריערדיקער אויפװאַקסנדער דור האָט דורכגעמאַכט אין אײיראָפּע אין סוף פון לעצטן יאָרהונדערט און אין אָנהייב פון איצטיקן, האָבן צוגערויבט ביי אונדזער פאָלק גרויסע מאסן פון אונדזער יוגנט, וועלכע זיינען אַװעק אויף פרעמדע וועגן און האָבן זיך אָפּגעטרײסלט פון

9

זדמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

די אמת'ע יידישע פּאָלקס-אינטערעסן, האָט זלמן זילבערצווייג, אַ דאַנק זיין דערציאונג, געהאַט פאַר זיך אַ צוגעגרייטן סינטעז פון מאָדערנעם מענטש און מאָדערנעם יידן, און אויף אָט דעם דאָזיקן װעג איז ער געגאַנגען אין משך פון די 230 יאָר זייט ער האָט זיך געשטעלט אייף דער געזעלשאַפטלעכער אַרענע.

עס װאָלט געווען פון אונדז אַ גרויסע עולה אָפּצושאַצן זלמן זילבערצווייגן נאָר אַלס דער היסטאָריקער פון יידישן טעאַטער און רעדאַקטאָר פון ,לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער", ווייל אין משך פון די 20 יאָר, װאָס ער איז צום ערשטן מאָל דערשינען אויפן יידישן ליטעראַרישן פעלד, האָט ער זייער ערלעך געדינט דעם יידישן װאָרט און דער יידישער קולטור און געשאַפן צענדליקער ביכער אויף פאַר" שידענע געביטן, געבנדיק אָבער דער אױבערהאַנט דער פאָרשונג און געשיכטע פון יידישן טעאַטער,

זלמן זילבערצווייג איז געבוירן געװאָרן דעם 27 סעפּטעמבער 4 (כו אלול תרנ"ד) אין אָזאָרקאָװו, קאַלישער גובערניע, רוסיש- פּוילן, אין אָנהײב 1897 איז ער געקומען מיט זיינע עלטערן און אַ יונגערע שװועסטער אין לאָדזש, וואו, נאָכן באַזוכן פאַרשידענע מאָדערנע חדרים, האָט זיין פאָטער באַשלאָסן אים צו שיקן קיין ארץ ישראל, וואו ער זאָל זיך לערנען לאַנדװירטשאַפט אין , מקוה ישראל", און אַלס צוגרייטונג דערצו, האָט ער אים פריער געשיקט אין דער איקאַדפאַרם אין טשענסטאָניעװו, װאַרשעװער גובערניע. דאָ האָט זלמן געלערנט אייניקע חדשים, אָבער די אומאָרדנונג אין דער פאַרם האָט ביי אים צוגענומען דעם חשק דאָרט ווייטער צו לערנען, און אָפּשטעלנדיק זיך אין װאַרשע, האָט ער איבערגעגעבן פיל פאַקטן וועגן דער אומאָרדנונג אין דער פאַרם צו ש. י. יאַצקאַן, וועלכער האָט זיי אין זיין צייט פאַרעפענטלעכט אין זיין צייטונג , היינט", און דורכדעם צוגעפירט צו די נויטיקע רעפאָרמען. דער געדאַנק ועגן אָפּשיקן זיין בכור קיין ארץיישראל לאָזט אַלץ נישט רוען זלמנס פאָטער, און ער באַשליסט אים צו שיקן שטודירן אין דער העברעאישער גימנאַזיע פון יפו, אַלע פאָרברייטונגען זיינען שוין פאַרטיק, אָבער די מאַטעריעלע אומשטענדן דערלאָזן דאָס נישט, און עס װוערט געמאַכט אַ קאָמפּראָמיס. זלמן ווערט אין 1907 געשיקט קיין לידע, ווילנער גובערניע, אין דער דאָרטיקער ישיבה אונטער דער אָנפירונג פון הרב ריינעס, פאָרזיצער פון אַלװעלטלעכן , מזרחי". אָבער אויך דאָ לערנט

10

זלמן זילבערצווייג'ס יוב?-בוד :6060 6666 ר רוא

זלמן נאָר איין זמן, צוציענדיק דורך דער קורצער צייט גרויס אויפ- מערקזאַמקײט אַלס ,אַ גוט קעפּל". ער קאָן זיך אָבער נישט צוגע- וועהנען צום געדאַנק צו װוערן אַ רב, ווייל ער געפינט זיך אונטערן איינדרוק פון דער העברעאישער און יידישער ליטעראַטור, וועלכע ער האָט זיך אָנגעלײענט פון די סאַמע פריעסטע קינדערײיאָרן פריער אין זיין פאָטערס שטוב, און שפּעטער אין דער בוכהאַנדלונג, װאָס זיין פאָטער עפנט צוזאַמען מיטן אױיבנדערמאָנטן אבא קאַסמאַן, וואו ער האָט געאַרבעט אַ האַלב יאָר, און ער קומט צוריק אין לאָדזש, וואו ער פּרובט ווערן אן איינבינדער, דערנאָך ווערט ער אַ האַנדלס-אָנגעשטעל- טער אין אַ פּאַפּיר-געשעפט, שפּעטער אין אַ שמאַטע-לאַגער, און דאַן אין אַ מאַנופאַקטור-געשעפט. אין דער פרייער צײט לערנט ער זיך אַלײן פרעמדע שפּראַכן און לייענט דייטשע און רוסישע ביכער, נישט קענענדיק גאָרנישט די לאַנדס-שפּראַך --- פּויליש, וועלכע ער לערנט אָבער שפּעטער ביי אַ יידישן סטודענט פון דער אָרטיקער מלוכה-גימנאַזיע,

געפינענדיק זיך כסדר אין אַ ספערע פון משכילים און שרייבער, װאָס פלעגן אַרײנקומען אין זיין פאָטערס בוכהאַנדל און פאַרקערנדיק אין קרייז פון דער רעדאַקציע, הייבט זלמן אָן שרייבן צו 11 יאָר. אין זיין גרויסן אַרכיוו ליגן נאָך זיינע ערשטע זאַכן, געשריבן מיט אַ קינדערישע האַנטשריפט, אָבער סוף כֹל סוף היבט ער אויך אָן טראַכטן וועגן דרוקן, און נישט קאָנענדיק צוקומען אין ערגעץ מיט אַן אייגענער זאַך, באַגנוגנט ער זיך באין ברירה דערמיט, װאָס אין 0 ווערט אין ,לאָדזער טאַגעבלאַט? געדרוקט אונטערן פּסעװדאָנים ,סאָלאָמאָן? זיינע אַן איבערזעצונג פון יאַנוש קאָרטשאַקס אַ סקיצע. אין דער זעלבער צייט דערשיינט אויך זיינע אַן איבערזעצונג אין דער װאָכנשריפט , אײיראָפּעאישע ליטעראַטור", װאָס גייט דעמאָלט אַרױס אין װאַרשע אונטער דער רעדאַקציע פון אברהם רייזען.

זלמן טרעט אַרײן אַרבעטן אין אַן אַנאָנסן-ביראָ, און די פרייע שעהן נוצט ער אױיס פון איין זייט זיך צו פאַרפולקומענען אין למודים, און פון דער אַנדערער זייט הייבט ער זיך אָן אָפּצוגעבן מיט געזעלשאַפּטלעכע טעטיקייט. נעמענדיק אין אַכט, אַז דער פאַראיין ;חובבי שפת עבר" איז אַ מין בורזשואַזנע פעסטונג צו וועלכע אַר- בעטער און בכלל פאָלקס-מענטשן קאָנען נישט צוקומען, גרינדעט ער אַ יוגנט-פאַראיין ,לומדי שפת עבר", װאָס שטעלט זיך די אויפגאַבע

11

זלמן זילבערצוייג'ס יובליבוד

צו לערנען זיינע מיטגלידער העברעאיש און שטודירן די העברעאישע ליטעראַטור,. אין קעגנזאַץ צו ,, חובבי שפת עבר", איז דער יוגנט- פאַראיין אַן אומפּאַרטײיאישער און אין אים טרעטן אַרײן אפילו בונ- דיסטן, װאָס ווילן זיך אָבער באַקענען מיט דער העברעאישער שפּראַך און ליײטעראַטור. זלמן ווערט דער פאָרזיצער פון דעם פאַראיין, װאָס איז אַן אומלעגאַלער און ער ליידט דערביי זייער פיל פון פּאָליצייאישע נגישות. צו שטאַרקן די מיטלען פון פאַראיין אָרגאַניזירט זלמן אַ העברעאישע פאָרשטעלונג, װאָס איז אין אײראָפּע בכלל די ערשטע העברעאישע פאָרשטעלונג אין אַ ט ע אַ ט ע ר, בעת אַלע פריערדיקע פאָרשטעלונגען פלעגן פאָרקומען אין זאַלן

גלייכצייטיק שרייבט אָבער זלמן ווייטער און איבערזעצט אויף יידיש, און דרוקט שוין אָפּטער אין דער לאָדזשער יידישער פּרעסע, וואו ער פאַרעפענטלעכט אויך אין 1912 אַנאָנים אַ באַאַרבעטן ציי- טונגס-ראָמאַן , דער פאַרשטעלטער שפּיאָן? און שפּעטער אַנדערע ראָמאַנען. אָבער זיין גרעסטן אינטערעס ווייזט ז. אַרױס צום יידישן טעאַטער.

לאָדזש, די שטאָט מיט פאַרשידענע קולטורן, האָט אויך טעאַטערס אין פאַרשידענע שפּראַכן; יידישע, דייטשע, פּוילישע און גאַסטראָ- לירנדע רוסישע. זלמן װערט אַן אייפריקער טעאַטעריבאַזוכער און זעענדיק דיומאַס פּיעסע , קין", ווערט ער אַזױ גערירט פון דער טראַגעדיע פון אַקטיאָר, װאָס ווערט אין איר אַזױ בולט אַרױסגעבראַכט, אַז ער איבערזעצט באַלד די פּיעסע אויף יידיש און טראָגט זיך מיט איר אַרום ביי פאַרשידענע טרופּעס זי אויפצופירן. אָבער זעענדיק דעם נידעריקן מצב פון פּראָפּעסיאָנעלן יידישן טעאַטער, אָרגאַניזירט ער אַליין אַ גרופּע אינטעליגענטע ליבהאָבער פאַר וועלכע ער זעצט אויך איבער פּיעסעס, פירט זיי אויף מיט זיי און שפּילט אַלין די הױפּטראָלן. אין דער זעלבער צייט געלונגט אים פאָרט צוצוקומען צום פּראָפּעסיאָנעלן טעאַטער, וואו עס װערט צוערשט אויפגעפירט זיין איבערזעצונג פון דעם דייטשן פאַרס ,ראָבערט און בערטראַם? און שפּעטער , קין", װאָס איז אויך זיין ערשט געדרוקט בוך.

דאָס שפּראַכױפּראָבלעם יידיש-העברעאיש װערט דורך זלמנען געלעזט פּאַזיטיוו. ‏ אין דער זעלבער צײט, װאָס ער איבערזעצט פּיעסעס פאַרן יידישן טעאַטער און ראָמאַנען און דערציילונגען פאַר דער יידישער פּרעסע און פירט אָן מיט אַ יידישער ליבהאָבער-גרופּע,

12

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב?- בוד

אָרגאַניזירט ער אויך די ערשטע העברעאישע פאָרשטעלונג אויפן גרויסן פאַרנעם מיטן אנטייל פון פּראָפּעסיאָנעלע יידישע אַקטיאָרן, װוי עס איז געווען יוליוס אַדלערס שפּילן גוצקאָווס , אוריאל אַקאָסטאַ? און דר. הערצלס ,דאָס נייע געטאָי אויף העברעאיש, און ער איז אויך דער איניציאַטאָר פון דעם טורנעע פון דער ,הבימה העברית" מיט די צוויי פּיעסעס אויפן 11טן ציוניסטישן קאָנגרעס אין וין, וואו ער באַטײליקט זיך אויך,

נאָכן גרויסן דערפאָלג פון , קין", איז זלמן אַנגאַזשירט געװאָרן פון די דירעקטאָרן פון לאָדזשער , סקאַלאַ" טעאַטער יוליוס אַדלער און הערמאַן סיעראָצקי אַלס איבערזעצער און ליטעראַרישער לייטער פון זייער טעאַטער, און דאָ ווערן אויפגעפירט זיינע איבערזעצונגען ,האַמלעט? פון שעקספּיר און , די אָנגעשטעקטע? פון בריע װי אויך זיין דראַמאַטיזאַציע פון דעם צייטונגס-ראָמאַן , די שרעקלעכע סודות",

ווען דער ערשטער וועלט-קריג ברעכט אויס, איז ז. אָנגעשטעלט אין דער גרויסער אַנאָנסן-פירמע י. ל. מעטצל אַלס פאַרװאַלטער פון דער דייטשער און יידישער אָפּטײלונג, אָבער אַזױ װי די פירמע איז אַן עסטרייך-אונגאַרישע, מוז זי אָפּשטעלן איר טעטיקײיט, און ז. ווערט אַ שטיקל צייט אַרבעטסלאָז, באַלד אָבער ווערט ער אַן אָנגע- שטעלטער אין דער אונטערשטיצונגס-אָפּטײלונג ביי דער לאָדזשער שטאָט-פאַרװאַלטונג. זיין אויפגאַבע איז צו באַזוכן דעם אָרעמסטן טייל פון דער באַפעלקערונג, צװוישן וועלכע עס זיינען דעמאָלט אומגץ- גאַנגען פאַרשידענע עפּידעמיעס, און קאָנטראָלירן זייער רעכט אויף שטיצע. אין דער פרייער צייט פאַרנעמט זיך ז. מיט אײנאָרדנען פאָרשטעלונגען אין לאָדזש און אין דער סביבה. ער פאַרשטאַרקט זיין ליבהאָבער-גרופּע און באַפעסטיקט זי מיט נייע פרישע יונגש כחות, פון וועלכע עס האָבן זיך שפּעטער אַנטװיקלט עטלעכע גוטע שוישפּילער פאַרן פּראָפּעסיאָנעלן יידישן טעאַטער. אין רעפּערטואַר ווערן אַרײנגענומען אַזעלכע פּיעסעס וי קאָברינס , דער דאָרפסיונג" (אין וועלכער די הױפּטראָל ,נאַטאַשאַ" װוערט געשפּילט פון מרים שפּיראָ, מיט וועלכער ער האָט חתונה אין 1917), און טאָלסטאָיס , מאַכט פון פינסטערניש". די זעלבע גרופּע, מיט נאָך אייניקע ספּעציעלע אָנטײלנעמער, פירט אויך אויף אייניקע העברעאישע פאָרשטעלונגען, אויף וועלכע עס װערן געשפּילט אין זלמנס העברעאישע איבערזעצונג הערמאַן הייערמאַנס אײנאַקטער ,, היהודי הנצחי" (שפּעטער דער-

13

זדלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד

שינען) װוי אויך די פּיעסע ,דוד מלך ישראל", וועלכע זלמנס פאָטער האָט אַדאָפּטירט פון עפּלבערגס , דוד אין דער װויסטע", זיין פאָטערס איבערזעצונג פון שלום עליכמ'ס ,אַגענטן" און נאָך אַנדערע איין- אַקטערס און פּיעסעס,. דאָסמאָל װערט די טרופּע, וועלכע באַקומט דעם נאָמען ,, לידא" (לאָדזשער יידישע דראַמאַטישע אַרטיסטן), שוין אַ האַלב-פּראָפּעסיאָנעלע און זי פאָרט אַרום איבער דער פּוילישער פּראַװוינץ, וואו זי האָט אַ גרויסן דערפאָלג,

אין 1916 ווערט זלמן אַנגאַזשירט אַלס רעדאַקציע-מיטגליד אין ,לאָדזער טאַגעבלאַט*, וואו אַ לענגערע צייט פילט ער אַליין אויס די צייטונג. שפּעטער ערשט, ווען די מאַטעריעלע לאַגע פון דער צייטונג פאַרבעסערט זיך, נעמט ער איבער די פירונג פון לאָקאַלן טייל, אָבער אויסערדעם דרוקט ער דאָרט פיל איבערזעצונגען פון דערציילונגען, שרייבט פּעליעטאָנען, פּאָליטישע אַרטיקלען און רע- צענזיעס וועגן יידישן טעאַטער, וי אויך איבערזעצט ער פאַר דער צייטונג מאָפּאַסאַנס ראָמאַן , בעל אַמי" אונטערן נאָמען , דער שיינער בחור", וואָס דערשיינט שפּעטער אין װואַרשע א"נ ,דער ליבער פריינד", און גיט אַרױס אַ זאַמלונג פון איבערזעצונגען אונטערן נאָמען ,הומאָר און סאַטירע? און אייניקע קינדער-איינאַקטערס. אַ געוויסע צייט פירט ז. נאָך אָן זיין ליבהאָבער-גרופּע. באַלד אָבער, צוליב טעכנישע טעמים, מוז ער אָפּשטעלן די טעטיקייט פון דער גרופּע און ער וואַרפט זיך דעמאָלט אַרײן מיט אַן אויסערגעוויינלעכן פלייס צו שאַפן פאַרן יידישן טעאַטער. זיין איבערזעצונג , שמשון און דלילה", וועלכע ער האָט נאָך אין 1912 געשפּילט מיט ליבהאָבער, װוערט אויפגעפירט אין פּראָפּעסיאָנעלן טעאַטער, ער איבערזעצט אַ דראַ- מאַטיזאַציע פון דאָסטאָיעװוסקיס , פאַרברעכן און שטראָף", נאַטאַנ- סאָנס ,הינטער מויערן", פּאוֹל לינדויס , דער אַנדערער", זודערמאַנס , יאָהאַניספײיער", שענהערס ,דאָס טייוול:ווייב", װאָס װערן אַלע אויפגעפירט אין פּראָפּעסיאָנעלן יידישן טעאַטער. ער זעצט אױיך איבער נאָך פיל פּיעסעס, צווישן זיי בערנאַרד שאָוס , פרוי װאָרענס פּראָפעסיע", װאָס זיינען נאָך 'ערווייל ניט געשפּילט,

ז. זעט אָבער, אַז אויב דאָס פּראָפּעסיאָנעלע יידישע טעאַטער האָט שוין איבערגעבראַכן מיט זיין אַלטן רעפּערטואַר און פירט שוין אויף דאָס בעסטע פון וועלטלעכן רעפּערטואַר, זיינען אָבער די יידישע ליבהאַבער-גרופּעס, באַזונדערס אויף דער פּראָװינץ, אין אַן אויסער-

14

זלמן זילבערצוייג'ס יובל-בוד :0 לוואט

געוויינלעך שװוערע לאַגע, נישט האָבנדיק קיין נייעם רעפּערטואַר אויסער די געציילטע אײנאַקטערס, װאָס זיינען שוין אַלע לאַנג אָפּגעשפּילט, און מיט אַן אויסערגעוויינלעכע ענערגיע נעמט ער זיך שאַפן אַ נייעם רעפּערטואַר פאַר אָט די ליבהאָבער, און אַזױ איבער- זעצט ער, באַארבעט און פאַרפאַסט אַליין איבער 40 אײנאַקטערס, פון וועלכע 25 דערשיינען אין די פאַרלאַגן ,ײידיש? און א. גיטלין

פאַטאָגראַפירט אין לאָדזש, 1990

פון לינקס צו רעכטם: זלמנס פאָמער צבי חירש, זלמנס ווידע יעקב, | זלמן און זוין זון אבשלום.

אין װאַרשע. אָט דערדאָזיקער רעפּערטואַר האָט ממש אויפגעלעבט די גאַנצע יידישע פּראָװינץ אין פּױלן. איבעראל האָכן זיך אָרגאַ- ניזירט ליבהאָבער-קרייזן. עס האָט זיך אָנגעהױבן אַ פיבערהאַפטע קולטור"טעטיגקייט אויף דער פּראָװינץ, און זילבערצווייגס נאָמען איז דעריבער געװאָרן זייער פּאָפּוֹלער,

פ1

זדלמן זילבערצוייג'ס יובליבוד

ז. געפינט אָבער נאָך גענוג צייט מיטצוהעלפן אָרְגאַניזירן דעם ערשטן יידישן ליטעראַטן פאַראיין אין לאָדזש אין וועלכן ער װערט יבאַלד געוויילט אַלס פאַרװואַלטונגס-מיטגליד, און אויפן ערשטן צו- זאַמענפאָר פון די יידישע ליטעראַטן און זשורנאַליסטן אין װאַרשע, ווערט ער גשװויילט אין צענטראַל-ראַט און נעמט אַ באַדײיטנדן אָנטײל

פֿאַרװאַלטונג פון לאָדזשער יידישן ליטעראַטן פאַראיין *

ערשטע ריי פון אונטן זיצנדיק. רעכטס צו לונקס: ז. זילבערצוויוג, זשימניצקי, ווינער. צווייטע רוו: יצחק קאַצענעלסאָן. בריפטאָווסקי. דריטע ריו, פון אויבן: בליישטיפט, ראַדאַשוצקו. שעפנערי שפּיגעלי הערשעלע.

אין אױיסאַרבעטן די סטאַטוטן פון פאַראיין. אין לאָדזש האָט דער פאַראיין, אַ דאַנק ז,'ס איבערגעבענהייט און אַקטיוויטעט אַרױסגע- וויזן אַ גרויסע טעטיקייט סיי אויפן עקאָנאָמישן געביט פאַר זיינע מיטגלידער סיי אויפן קולטורעלן געביט פאַר דער אַלגעמײנער יידי- שער באַפעלקערונג,

ז'ס אינטערעס און שטרעבן צו קולטיווירן דאָס יידישע.

16

זלמן זילבערצװייג'ס יובל-בוד

טעאַטער קאָן זיך אָבער נישט באַגנוגנען מיט איכערזעצן פּיעסעס אָדער שרייבן וועגן יידישן טעאַטער, וי זיין סעריע אַרטיקלען , צו דער געשיכטע פון יידישן טעאַטער" אין , לאָדזער טאַגעבלאַט? און זיין איבערזעצן ה. בערגערס קאָמעדיע ,דער מבול", וועלכע ווערט געשפּילט און דערשיינט אין דרוק, ווייל אים עגבערט דער געדאַנק וועגן פאַרצייכנען פאַר דער געשיכטע דעם גאַנצן גאַנג פון יידישן טעאַטער און נאָך מער פון זיינע כהנים. ער אַרבעט אויס אַ פּלאַן פון אַ , פּנקס פון יידישן טעאַטער", ענלעך צום ווילנער ,פּנקס" מיט אַ געמיש פון רייזענס , לעקסיקאָן פון דער יידישער ליטעראַטור", און צו דעם צוועק, כדי צו שטיין אין פאַרבינדונג מיט דער יידישער טעאַטער- וועלט, הויבט ער אָן אַרױסצוגעבן אין 1922 אין לאָדזש, אויף זיין אייגענעם חשבון, אַ יידיש װאָכנבלאַט געווידמעט דעם טעאַטער. דאָס װאָכנבלאַט , טעאַטער און קינאָי און שפּעטער , טעאַטער און קונסט", /איז אַ געוויסע צייט דערשינען אונטער זיין אייגענער רעדאַקציע, און אַ געוויסע צייט אונטער דער געמיינזאַמער רעדאַקציע פון אים און לאַזאַר קאהאן. אין דעם זשורנאַל האָט ער טאַקע פאַרעפנטלעכט דעם ערשטן אויפרוף וועגן זיין געפּלאַנטן , טעאַטער פּנקס", דער שורש פון שפּעטערדיקן , טעאַטער לעקסיקאָן", און אָנגעהױיבן קלייבן די מאַטעריאַלן פאַר יענעם װערק, װאָס האָט אים געשאַפן זיין נאָמען אין דער יידישער קולטור-וועלט,

אַרבעטנדיק אין דער צייטונג און אָפּגעבנדיק יעדט פרייע שעה פאַר איבערזעצונגען און זאַמלען מאַטעריאַלן פאַרן , פּנקס", האָט ז. פונדעסטוועגן נאָך באַװיזן צו זיין אונטערן פּסעװדאָנים ,סאָלאָמאָן" דער קאָרעספּאַנדענט פאַרן ניו-יאָרקער , פאָרווערטס" און פאַרן װאַר- שעווער , היינט? און ,האַנדעלסבלאַט?, וי אויך צוויי יאָר אַרוסצו- געבן יאָרביכער אונטערן נאָמען ,דער לאָדזער אינפאָרמאַטאָר", צוויי גרויסע ביכער מיט וויכטיקע אינפאָרמאַציע װועגן דער שטאָט לאָדזש און באַזונדערס וועגן דעם יידישן אָנטײל אין דער אַרטיקער טעקסטיל- אינדוסטריע,

אָבער עס האָט אַלץ געצויגן ז'ן אין דער גרויסער וועלט. זיין זומער-אורלויב אין רעדאַקציע האָט ער אויסגענוצט אױיף צו פאָרן קיין בערלין כדי דאָרט צו זען טעאַטער-אויפירונגען. כאָטש לאָדזש אַלײן איז געווען אַ גענוג גרויסע שטאָט, האָט אָבער די האַסטיקײט און די ענערגיע, װאָס האָט אין אים געשלאָגן, אים געמאַכט פילן

17

זלמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

זיך ענג אין לאָדזש און ער האָט באַשלאָסן אין 1924 צו פאָרן קיין אַמעריקע. דורך אַ צופאַל איז ער אָבער אַנשטאָט קיין אַמעריקע גאָר געפאָרן קיין ארץ ישראל. זיין אָפּטאָרן איז געפּראַװעט געװאָרן מיט אַ גרויסע פאָרשטעלונג, אויף וועלכער עס איז אויפגעפירט געװאָרן זיינע אַן אָריגינעלע קאָמעדיע פון לאָדזשער לעבן, און מיטן אָנטײל | פון דער באַרימטער אַקטעריסע אסתר רחל קאַמינסקאַ, וועלכע איז ספּעציעל געקומען פון װאַרשע, און עס איז דערשינען אַ פלוגבלאַט מיט זיין ביאָגראַפיע און אַן אַרטיקל פון זשורנאַליסט און טעאַטראַל מאַרק טורקאָוו,

עס איז זייער כאַראַקטעריסטיש פאָלגענדע שטעל פון טורקאָווס אַרטיקל: , נישט קיין גרויסער מענטש, נאָר אַ קליין פּשוט מענטשל, אַ קולטור-קבצן פאָרט פון אונדז אַװעק, אָבער אונדזער גאַנץ קולטור- לעבן איז דאָך אַזױ קבצניש, און אפילו קבצנים צװוישן זיך האָבן דאָך אויך שמחות און פריידן. זיי װאָלטן אויך געװאָלט זיין שטענדיק צוזאַמען סיי אין פרייד, סיי אין לייד, און ווען אַ קבצן פאַרלאָזט זיי, טרויערן זיי און באַדױערן עס. . . . . און נישט קיין קאָנקורענט פּטר'ן מיר דעריבער מיט זילבערצווייגס אָפּפאָרן, נאָר אַ גוטן ברודער און טיכטיקן אַרבעטסזאַמען חבר -- אן אח לצרה, און מיט זיין אָפּפאָרן ווערט אונדזער קבצנ'ישקייט אָרעמער מיט אַ ליבן קבצן".

אָפּגעפאָרן קיין ארץ ישראל איז ז. אַלס קאָרעספּאָנדענט פון , לאָדזער טאַגעבלאַט? און , היינט", און זיינע קאָרעספּאַנדענציעס אונטער זיין נאָמען און פּסעװדאָנים ז. כספּי זיינען באַלד געװאָרן די סענסאַציע ביי די לעזער, ער אָרדענט איין אין תל אביב די ערשטע פאָרשטעלונג פון אַ העברעאיש רעווי-טעאַטער ,אל בכי", אין וועלכן ער באַטײליקט זיך, אָבער זיין זשורגאַליסטישע אַרבעט אַלײן באַ- פרידיקט אים נישט. ער ווערט שנעל צוגעצויגן צו דעם פּלאַן וועגן אַ טעקסטיל-שטאָט, װאָס עס האָבן אוױיסגעאַרבעט די ברידער ראָזענ- בערג און אינזש. זשעלינסקי. ער הויבט אָן פירן װועגן דעם פּראָיעקט אַ שטאַרקע שריפטלעכע אַגיטאַציע אין דער יידישער פּרעסע אין פּוילן, און באַלד פאָרט ער קיין פּױלן, וואו ער טרעט אַרױס אויף מיטינגען אַלס אַגיטאַטאָר פאַר דעם פּראָיעקט. אין 1925 ווערט ער דורך דער לאָדזשער אָרגאַניזאַציע פון דעם פּראָיעקט געשיקט אַלס זייער פאָרשטייער צום באַראָן ראָטשילד אין פּאַריז כדי מיט אים צו פירן אונטערהאַנדלונגען. |

18

זלמן זילבערצטייג'ס יובל-בוד

צוריקגעקומען אין ארץ ישראל ווערט ז. דער אָפיציעלער סעק- רעטאַר פון דער געזעלשאַפט ,מנור", װואָס נעמט זיך דורכפירן דעם פּראָיעקט וועגן דער טעקסטיל-שטאָט. גלייכצייטיק איז ער וייטער קאָרעספּאָנדענט פאַר דער יידישער פּרעסע אין פּױלן, און הייבט אויך אָן, אונטערן פּסעװדאָנים ש. גלות, צו קאָרעספּאָנדירן פאַרן , פאָר- ווערטס". זיינע קאָרעספּאַנדענצישס פון ארץ ישראל רופן אַרױס די גרעסטע אויפמערקזאַמקייט אין אַמעריקע, ווייל זיי זיינען געשריבן אין אַ פּראָדציוניסטישן גייסט, און זיי האָבן זיך פולשטענדיק געדעקט מיט דער נייער פּראָ-פּאַלעסטינע פּאַליסי, װאָס דער , פאָרװוערטס" האָט שוַן דעמאָלט אָנגעהויבן פירן. גלייכצייטיק שרייבט ז. אויך פאַָרן ;טאָג" אונטערן פּסעװודאָנים ז. כספּי.

נאָכדעם װוי ז. ציט זיך צוריק פון דער געזעלשאַפט ,מנור", ווידמעט ער זיין פרייע צייט פאַר דער אָרגאַניזירונג פון דער , פערטער עליה" פון פּױילן, און דאָ טרעט ער אַרױס אויף העברעאיש און יידיש אויף עפנטלעכע מיטינגען און אויך מיט אַרטיקלען אין דער העברע- אישער פּרעסע. עס קומט אים אויס אין דער הינזיכט צו פירן אַ קאַמף מיט געוויסע פירער פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, אָבער ז. קעמפט מוטיק פאַר זיינע גערעכטע פאָדערונגען פון גלײיכבאַרעכטיקן דעם נייעם יידיש-פּױלישן עולה מיט די אימיגראַנטן פון די פריערדיקע עליות,

אין 1925 קומט דער רעדאַקטאָר פון , פאָרווערטס? אב. קאַהאַן אויף זיין ערשטן באַזוך אין ארץ ישראל, ער באַפריינדעט זיך זייער מיט זיין קאָרעספּאָנדענט און באַקענענדיק זיך מיטן אוצר מאַטעריאַלן, װאָס זילבערצווייג האָט שוין באַװיזן אָנצוזאַמלען פאַר זיין געפּלאַנטן ,טעאַטער לעקסיקאָן", פאַרבעט ער אים צו קומען אין אַמעריקע.

אין 1926 איז ז. צום ערשטן מאָל געקומען אין אַמעריקע. אַ דאַנק דער איניציאַטיװוע פון אב. קאַהאַן, איז ער אויפגענומען געװאָרן דורכן פאַרװאַלטער פון דער יידישער אַקטיאָרן יוניאָן ראובן גוסקין, וועלכער האָט זיך פאַראינטערעסירט מיט זיין פּראָיעקט ועגן ,לעקסיקאָף" און דורכגעפירט, אַז די עקזעקוטיוו פון דער יוניאָן זאָל אינדאָרסירן דעם פּראָיעקט און וועגן דעם אַרױסשיקן אַן אויפרוף צו אַלע מיט:! גלידער.

איינער פון די ערשטע חסידים פאַר דעם פּראָיעקט איז געווען דער באַקאַנטער שוישפּילער און טעאַטער-דירעקטאָר מאַקס געביל,

19

זלמן זילבערצוייג'ס יובל- בוד

וועלכער איז שפּעטער געװאָרן דער פאָרזיצער פון דעם , לעקסיקאָן"- קאָמיטעט, | און טאַקע אין דער גאַרדעראָב-צימער פון געבילן האָט מיך אַמאָל דער דעמאָלטיקער טעאַטער-רעדאַקטאָר פון , פאָרווערטס", פריינט חיים ערענרייך, באַקענט מיט דעם גאַסט, וועלכער איז געווען אינ- פאָרמירט וועגן מיינע טעאַטער-זאַמלונגען און איז געווען זייער פאַר- אינטערעסירט מיך צו באַקענען. = אַזױ װוי ערענרייך האָט אונדז נאָר פאָרגעשטעלט, / האָט זילבער- צווייג באַלד גענומען ריידן וועגן , לעקסיקאָן" און מיך געבעטן, אַז איך זאָל העלפן זיין אַרבעט דורכן אױסבאָרגן אים מאַטעריאַלן פון מיין רייכן טעאַטער-אַרכיו. |

און ווען זילבערצווייג איז געקומען צו מיר, האָט ער זיך באַלד אַרײנגעװאָרפן מיט אַן עכט חסיד'ישן ברען צו דער אַרבעט, און אַזױ װוי איך בין אויך געווען אַן עדות ביי די פריערדיקע נישט-דורכגעפירטע פּראָבעס פון שאַפן אַ טעאַטער-לעקסיקאָן, האָב איך באַלד איינגעזען, אַז איצט האָט דער לעקסיקאָן געקראָגן זיין אמת'ן שאַפער, און אַז דאָסמאָל ביי דער געהעריקער הילף װעט ענדלעך דער פּלאַן וועגן אַ ,טעאַטער לעקסיקאָן" יאָ פאַרווירקלעכט ווערן.

עס װאָלט פאַרנומען צופיל פּלאַץ אויספירלעך צו באַשרײבן דעם ליידנסוועג, די פאַרשידענע שטערונגען און די איבערמענטשלעכע צרות, װאָס זילבערצווייג איז דורכגעגאַנגען אויף זיין וועג, וי אויך די אומגלויבלעכע אַרבעט, װאָס ער האָט געטאָן כדי דורכצופירן דעם פּלאַן וועגן שאַפן דעם , לעקסיקאָן". דאָס פאָדערט אַ באַזונדער בוך וועגן דער געשיכטע פון אַ מאַרטירער, און איך האָף, אַז אונדזער יובילאַר װעט דאָס אַמאָל אָנשרײבן און עס װעט זיכער זיין אַ וויכ- טיקער ביישטייער צו דער געשיכטע פון קאַמף פאַר דער יידישער קולטור, = דאָ װיל איך נאָר בקיצור באַמערקן, אַז נאָכן זיין אין אַמעריקע אייניקע חדשים, אין משך פון וועלכע ז. האָט זיך געשטעלט אין קאָנטאַקט מיט פיל אַקטיאָרן און גענומען שטודירן די אַלטע יאָרגענג פון דער יידישער פּרעסע, איז ער צוריקגעפאָרן קיין ארץיישראל, דאָרט גרינטלעך דורכשטודירט די יידישע פּרעסע און פּעריאָדישעוּ אויסגאַבעס אין דער נאַציאָנאַלער ביבליאָטעק פון ירושלים און אין דער שטאָט-ביבליאָטעק פון תליאביב, און איז אין 1927 װידער

20

זדלמן זילבערצוייג'ס יובל- בוך

געקומען אין אַמעריקע. דאָ איז ענדלעך געגרינדעט געװאָרן דער ערש- טער קאָמיטעט און עס האָט זיך אָנגעהויבן דאָס שאַפן די מאַטעריעלע מיטלען פאַרן ,לעקסיקאָן". זילבערצווייג אַליין האָט זיך באַלד גענומען צו דער אַרבעט און דערביי אַרױסגעװיזן אויסערגעוויינלעכע אָרגאַניזאַטאָרישע פעאיקייטן. אין משך פון 3 חדשים האָט ער גע- שאַפן 5000 דאלער, האָט אַרױסגעגעבן אַ פּראָספּעקט מיט אַרטיקלען וועגן , לעקסיקאָן? און זיין שאַפער און אַ ליסטע פון די ערשטע אַבאָ- נענטן, און האָט זיך געלאָזט אויף זיין ערשטער רייזע איבער אײראָפּע, אויף אָט דער רייזע האָט ז. באַזוכט פּױלן, גאַליציע, רומעניע, פראַנק- רייך, -ענגלאַנד, דײיטשלאַנד, עסטרייך און לעטלאַנד. אין די אַלע לענדער האָט ער געזאַמלט מאַטעריאַלן, געשאַפן אַבאָנענטן און איינ- געאָרדנט טעאַטער-אָװנטן אויף וועלכע ער איז אױיפגעטראָטן מיט רעפּעראַטן וועגן לעקסיקאָן און וועגן יידישן טעאַטער,

דאָס אַלץ האָט אים אָבער נישט געשטערט בינו לבינו, בעת זיין אויפהאַלט אין פּוילן, דאָרט אַרוסצוגעבן דריי ביכער. וועגן יידישן טעאַטער מיט מאַטעריאַלן, ועלכע ער האָט טײלװײז נאָר װאָס אָנגעשריבן אָדער צונויפגעזאַמלט פון די צייטונגען, וואו ער האָט זיי פריער געדרוקט,

אין 1929 איז ז. צוריקגעקומען אין אַמעריקע, און דאָ האָט ער מיט דער הילף פון , לעקסיקאָן"-קאָמיטעט, אין וועלכן עס זיינען באַזונדערס געווען אַקטיוו ר. גוסקין, מאַקס געביל, יעקב קאַליך, מאָריס שװואַרץ, אב. סינקאָף, יוסף רומשינסקי, טשאַרלס גראָל, יוליוס נאַטאַנ- סאָן, יעקב מעסטעל, באָריס טאָמאַשעװסקי, יעקב קירשענבוים, חיים ערענרייך,. מנשה סקולניק, יצחק פעלד, און דער שרייבער פון די שורות, פּאַרשטאַרקט דעם אַבאָנענטךקאַמפּײן פאַרן , לעקסיקאָן?" און גלייכצייטיק צוגעטראָטן, צוזאַמען מיט יעקב מעסטעל, צונויפצו- שטעלן די מאַטעריאַלן פאַרן ערשטן באַנד. אין 1920 איז ז. געפאָרן קיין ארץ ישראל און אָפּשטעלנדיק זיך אין פּאַריז, האָט ער דאָרט ווידער געזאַמלט מאַטעריאַלן פאַרן לעקסיקאָן, אָבער ווען ער קומט צוריק אין סוף 1930, וידמעט ער זיך אינגאַנצן דאָס רעדאַקטירן דעם ערשטן באַנד, װאָס דערשיינט אין אָנהײב 1931, און מאַכט אַ גװאַלדיקן רושם. דער באַנקעט, װאָס די אַקטיאָרן יוניאָן אַראַן- זשירט דעמאָלט לכבוד זילבערצווייגן, איז דער גרעסטער יום טוב אין דער יידישער טעאַטער-װועלט,

21

זדמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

איצט ערשט אַנטשטײט די פראַגע וי אַזױ ווייטער פאָרטצוזעצן דאָס אַרױסגעבן דעם , טעאַטער לעקסיקאָן". די מאַטעריעלע לאַגע אין יידישן טעאַטער אין אַמעריקע האָט זיך באַדײטנט פאַרערגערט, די מאַטעריעלע הילף, װאָס איז געשאַפן געװאָרן דורכן יידישן אַקטיאָרן. פאַראיין אין אַרגענטינע איז, אין פאַרהעלטניש צו די אַמעריקאַנער באַדינגונגען, געווען זייער אַ באַשײדענע, פיל מיטגלידער פון קאָ- מיטעט זיינען אָדער מיד געװאָרן, אָדער זיינען געווען אָפּװעזנד פון אַמעריקע, אָבער זילבערצווייג װוערט נישט אַנטמוטיקט און פאַר- לירט זיך נישט. ער נעמט װאַנדערן איבער אַמעריקע און קאַנאַדע צו שאַפן מיטלען פאַרן ,לעקסיקאָן". די גאַנצע צייט פאַרנאַכלעסיקט ער אָבער נישט ווייטער צו זאַמלען מאַטעריאַלן און באַארבעטן די שוין פאַראַנענע, און פון צייט צו צייט באַװײזט ער נאָך פאָרט- צוזעצן זיין שריפטשטעלערישע טעטיקייט,

אָבער די אַלע װאַנדערונגען, אָפּט פּאַרבונדן מיט שפיכת דמים און ערנידערונגען, קאָנען אָבער נישט דערפירן צו שאַפן דעם נויטיקן פאָנד ווייטער אַרױסצוגעבן דעם לעקסיקאָן. זילבערצווייג פאָרט דאַן קיין ארץ ישראל צו זיין פאַמיליע, שאַפט ביי זיי, אַלס הלואה, די נויטיקע סומע און פאָרט אָפּ קיין פּױלן, וואו ער אַרבעט אייניקע חדשים אין ווילנער יידישן װיסנשאַפּטלעכן אינסטיטוט, באַרייזט פיל שטעט אין פּױלן, ליטע, לעטלאַנד און זיצט חדשים לאַנג אין אַ מדבר, ערגעץ אין אַ ווייס-רוסישן דאָרף, וואו דער צווייטער באַנד ווערט געזעצט. באַשערט אָבער ז.'ן גרויס עגמת נפש און ווען מען טרעט צו דרוקן אין װאַרשע דעם צווייטן באַנד אַנטשטײען, צוליב טעכנישע סיבות, אויסערגעוויינלעכע שועריקייטן, װאָס האָבן געקאָנט אַ מענטשן פון זינען אַראָפּפירן, זילבערצווייג איז אָבער די אַלע שװועריקייטן איבערגעקומען און אין 1924 איז אין װאַרשע דערשי- נען דער צווייטער באַנד פון , טעאַטער לעקסיקאָן". ז. פאָרט דאַן אַרום איבער אײראָפּע מיטן צווייטן באַנד, ער באַזוכט פּױלן, רומעניע, לעטלאַנד, ליטע, ענגלאַנד, וואו ער אָרדענט איין גאָלדפאַדעןדפייערוג- גען,. אומעטום דערװועקט ער דורך זיינע רעפעראַטן דעם דרימלענדען אינטערעס צום יידישן טעאַטער און שאַפט מיטלען און מאַטעריאַלן פאַרן ,לעקסיקאָן". |

אין 1925 קומט זילבערצווייג װידער אין אַמעריקע און ברענגט מיט זיך מיט דעם צווייטן באַנד, װאָס ווערט װוידער אויפגענומען מיט

22

זלמןץ זילבערצוייג'ס יובל- בוד

גרויס פרייד. די אַקטיאָרן יוניאָן אָרדענט אים איין אַ פייערלעכן קבלת פּנים און אַ פּרעכטיקן באַנקעט, דערקלערט אים אַלס אויסדרוק פון דאַנקבאַרקײט אַלס ערן-מיטגליד, און ז. װאַרפט זיך באַלד אַרײן אין דער אַרבעט צו דעקן די חובות פון צווייטן באַנד און שאַפּן מיט- לען פאַרן דריטן, לעצטן, באַנד פון , לעקסיקאָן". דאָסמאָל שטויסט ער זיך אָבער אֶן אויף אַ האַרטער װאַנט: די מאַטעריעלע לאַגע פון יידישן טעאַטער איז אַ שוידערלעכע. די מיטגלידער פון קאָמיטעט, מיט קליינע אױסנאַמען, זיינען שוין מיד. זילבערצווייג איז אָבער נאָך נישט מיד. ער נעמט װידער אונטער אַ טורנע איבער אַמעריקע און קאַנאַדע, און דאַן פאָרט ער, אויף דער אײינלאַדונג פון יידישן אַקטיאָרן פאַראיין אין אַרגענטינע, קיין דרום אַמעריקע.

זילבערצווייגס רייזע קיין דרום אַמעריקע איז געווען, אין מאָראַ- לישן זין פון װאָרט, אַ טריומף-רייזע פאַרן יידישן טעאַטער. דער דאָרטיקער יידישער אַקטיאָרן פאַראיין האָט איין נומער פון זיין אָרגאַן , טעאַטער? געווידמעט ספּעציעל דעם גאַסט, אונטער דער רעדאַקציע פון יעקב קירשענבוים. אַ רייע באַרימטע יידישע שרייבער פון אַמעריקע האָבן אויפן װאַרעמסטן אופן רעקאָמענדירט דעם גאַסט פאַרן דרום אַמעריקאַנער יידנטום,

מיר דערלויבן זיך דאָ צו ציטירן אַ קליינעם טייל פון די אָנטײל- נעמער אין דעם זשורנאַל;

דר. ‏ א. מוקדוני (אַ בריוו); ,איך װי?, אַז איר זאָלט וװיסן -- איך שעץ זײיער הויך אייער ענערגיע. אױך בין זיכער, אַז ווען נישט איר װאָלְט קיין לעקסיקאָן נישט געוען. דער לעקסיקאָן האָט באַדאַרפט האָבן איינעם, װאָס זאָל עס מאכן פאַר זיין לעבנס-אויפנאַבע, און ער האָט זיך דערװארט אויף אייך. און ענערניע איז אויד טאלאַנטײ

אברהם טייטעלבוים: יאָ, כ'האָב מקנא נעווען, אָבֶּער נישט געװאַגט צו טראַכטן, אַז אַזאַ דערגרייכונג איז מעגלעך. און איצט -- מיט 28 יאָר שפּעטער -- איד האלט אין דער האַנט די צוויי שוין דערשינענע בענדער פון ,לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער", איך מיש די בלעטער פון אונדזער נאָלדן בוד", אין װעלכן עס זיינען אַזוי זאַרגפעליק צונויפּגעזאַמלט געװאָרן די בילדער און די ביאָגראַפיעם פון אונדזערע גרויסע און קליינע, באַרימטע און ויינינער באַקאַנטע בינע:לייט. אָט די אַלע, אִם די אַלע װאָס שטעלן מיט זיך צונויף דאָס גאַנצע יידישע טעאַטער, און מיין האַרץ ווערט אָנגעפילְט מיט דאַנקבארקייט און פאַרוואונדערונג. יאָ, דאָס אומגלויבליכע איז געשען."

אַגשעל שאַר; ,זלמן זילבערצווייג האָט אוֹיף זיך גענומען בויען אַ מאַנומענט דעם יידישן טעאַטער, און אַלס יסוד האָט ער קודםיכ? אונטערגעלייגט זיין אייגן לעבן. די שווערע גייסטיקע און מאַטעריעלע אַרבעט מיט װאָס דאָס איז פאַרבונדן, האָט אים אָפּגעריסן פון זיין חיים, פון זיין משפּחה אוז פון זיין פּרנסה. 24 יאָר וי ער טראָגט דעם עול אויף זיינע פּלײצעס און עלף יאָר װי ער איז נעזנד, און מיט זין װאַנדערשטעקן גייט ער (יאָ, ער גייט מער װי ער פאָרט) איבער גאָר דער

23

זדלמן זילבערצוייג'ס יובל-בוד

וועלט, און זאַמלט מאַטעריאל און מאטעריע פאַר זיין לעבנסיווערק -- דעם ;טעאַטער לעקסיקאָן." | |

| = יוסף רומשינסקי: ,פאַר אונדזערע אויגן האָט אַ יונגערמאַן געאָפּפּערט זײַנע בליענדסטע, בעסטע יאָרן פאַר אַ ,ײדישן טעאַטער לעקסיקאָן". פאַר מיר ליגן די צוויי פּראַכטפולע בענדער פון דאָזיקן װערק און שטענדיק, װען איך קוק אויף די צוויי דיקע ביכער, ענבערט מיר די פראַנע, -- ואו האָט זיך גענומען צו איין מענטשן אַזױ פי? ענערגיע, מוט, קראַפט, זעלבסט-אָפּפערונג און אויסדויער? האָט דאָס ווירקלעך אָפּגעטאָן איין מענטש מיט צען פיננער? ביי די אומות העולם ואל גענומען 28 יאָר איידער מען װאָלט דאָס אַלְץ צואַמענגעשטעלט, און עס װאָלטן דערויף נעאַרבייט מער װי הונדערט מוחות, -- ביי אונדז האָט דאָס געטאָן איין זלמן זילבערצװויינ." | |

מאַרק שװייד: ,יעדער באַנד פונם ,לעקסיקאָן" איז אַ פאַרכאַפּנדיק בוד צו בלעטערן אין אַ פרייען אַװונט ביי זיך אין הוֹיז. מען װערט מיטגעריסן, אוֹן דער אינטערעס ווערט כסדר אָנגעהאַלטן אַלצאײנס צי מען לייענט די קורצע, קאָמפּאַקטע ביאָגראַפיעס אין צען, צװאַנציק שורות, צי מען ווערט אַרײנגעצויגן אין דער אַפּ האַנדלונג װעגן די בראָדער זינגער, וועלכע אנטהאלט אַליין צענדליקער פאַראיינצלטע ביאָגראַפּיעס; צי מען כאַפּט אַ בליק אין דעם פאַנטאַסטישן לעבן פון פּראָפּעסאָר משה איש הורוויץ הלוי, צי אין דעם אינטערעסאַנטן לעבן פון אָסיפּ דימאָוו, צי אין דעם רײיכפאַרביקן און טיכטיקן לעבן פון פּרץ הירשביין." | |

מ. אַשעראָװיטש: ,איך קען זיך קוים פאַרשטעלן אַן אַנדערן מענטשן אין דער יידישער ליטעראַטור, װאָס װאָלט געקאַנט דורכפירן אַזאַ ריזיקע אַרבעט װי דער יידישער ,טעאַטער לעקסיקאָן" איז. מ'דאַרף צו דעם האָבן נישט נאָר אַ סך געדולד, נלויבן און אידעאַליסטישע עקשנות, נאָר אַמאָל טאַקע אויך מסירת נפש. זילבערצווייג האָט זיך אַליין פּשוט מקריב געװען אויפן מזבח פון זיין אַרבעט פאַרן ,לעקסיקאָן", ער האָט שוין באלד אַ האַלבע װעלט אױסגעשפּאַנט, קלייבנדיק מאַי טעריאַלן און אויך מיטלען פאַרן ,לעקסיקאָן". קיין שווערקייט איז פאַר אים נישט צו שווער און קיין ווייטקייט איז פאַר אים נישט צו וייט, אַבי צו קומען נענטער צום סוף פון דער גרויסער אַרבײט, װאָס ער האָט אָנגעהויבן מיט אַזױ פיל גלויבן אין האַרצן." |

נ. ב. לינדער: ,נאַר ביי אַ פאלק װאָס לעבט אַליין כסדר מיט נסים, און דורך נסים װוי אונזער פאֶלְק ישראל, האָט געקאַנט געשען דער דאָפּלטער נס -- די צװײי בענדער ,אידישער טעאַטער לעקסיקאָן" װאָס איך האַלט פאַר די אויגן בשעת איך שרייב דידאזיקע שורות. ביי קיין שום אומה ולשון װאָלט היינטיקע צײיטן נישט געטראַפן, אַז איין מענטש זאָל אַלין, מיט זיינע הוילע צען פינגער זיך גאַר נעמען צו אזא אַרבעט. זלמן זילבערצווייג האָט דאָס געטאָן און פּלאיפּלאים -- צװײ דריטל פון דער שװערער אַרבעט איז שוֹין אפּגעטאַן. אָבער די אַרבעט דאַרף און מוז פאַרענדיקט וערן, און אונזער חוב איז דאָס, דער חוב פון יידישע שרייבער אװן פון אַלֶע די, װאָס האָבן אַ שטיקל שייכות מיט יידישער קולטור, צו העלפן זילבער- צווייגן זיין אַרבעט צו פאַרענדיקן" |

| = אָבער אַמבעסטן האָט זיך דער גאַסט אַליין רעקאָמענדירט דורך זיין דאָרטיקער טעטיקייט.. פון דעם מאָמענט, װאָס ער איז אין

24

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוך 6:6666:6063::: אע טאאאאועע

פּאָרט פון מאָנטעװידעאָ (אורוגוויי) פייערלעך אויפגענומען געװאָרן דורכן ספּעציעלן דעלעגאַט פון די דרום אַמעריקאַנישע יידישע אַק- טיאָרן, דעם פאַרװאַלטער פון דאָרטיקן אַקטיאָרן פאַראיין, דעם שריפט- שטעלער נחמיה צוקער: אויף זיינע צענדליקער רעפּעראַטן איבער פאַרשידענע שטעט פון אַרגענטינע, אורגוויי און בראַזיל ביז צום געזאַנג-אָפּשײד ביים פּאָרט פון בוענאָס איירעס, איז זיין רייזע געווען איין גרויסער יום"טוב, נאָר די גאַנצע יום-טוב'דיקייט האָט אָבער נישט באַרוישט זילבערצווייגן פון זאַמלען די נויטיקע מאַטעריאַלן פאַרן ,לעקסיקאָן? אין די אַלע לענדער און בינו לבינו אַרױסצוגעבן אין אַרגענטינע צוויי ביכער וועגן יידישן טעאַטער. אָבער די מאַ- טעריעלע רעזולטאַטן פון דער גאַנצער רייזע זיינען געווען זײיער בלאַסע, און דער װאָגן פון דריטן באַנד האָט זיך פון אָרט נישט גערירט,

פאַטאַנראַפירט אין בוענאָס איירעס, 1926 פון אויבן שטייענדיק (פון רעכטס צו לונקס) : זילבערצווייג, ברעסט, ראַזענטאַל,. הירשפעלד, פּעלץ. אונטערשטע דיי (פון רעכטס צו לונקס, פון פערטן אָן): איריס, פר ודלענדערי בערעלעבעס, פאַך, גאָלדענבורג, מעסטעל, פידעלמאַן, זילבער- צווייג, בן-עמו, גערסטון, גראָסבאַרד, צוקערי ראַפּעל. ברעסלער.

ווען זילבערצווייג איז אין 1936 צוריקגעקומען פון דרום אַמע-

ריקע, האָט ער איינגעזען אַז פאָרלויפיק איז נישט מעגלעך דאָס אַרױסגעבן דעם דריטן באַנד פון לעקסיקאָן, און כדי אָנצוהאַלטן די

25

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב2 בוך

ווייטערדיקע אַרבעט פון זאַמלען די מאַטעריאַלן ביז אן עת מצוא, האָט ער באַשלאָסן צו זוכן אַ מאַטעריעלן אָנהאַלט ביי אַנדערע אַר- בעטן, כדי צו קאָנעו זיך פולשטענדיק פרייוויליק אָפּגעבן מיט דער ,לעקסיקאָן"-אַרבעט. ער גיט דאַן אַרױס דעם ;אַלבאָם פון אידישן טעאַטער", אַ פאָטאָגראַפיש בוך מיט 500 בילדער, אַ זעלטנהייט אין דער יידישער טעאַטער-ליטעראַטור, און ענדע דעצעמבער 1927 ווערט ער אַנגאַזשירט אַלס רעדאַקטאָר פון דעם פּאָפּולערן װאָכנבלאַט , אַמע- ריקאַנער". |

איצט, זייענדיק באַפרײט פון מאַטעריעלע זאָרגן, נעמט ז. אויס- לאָדענען זיין ענערגיע אויף געזעלשאַפטלעכע געביטן. ער װערט אַן איבערגעבענער מיטגליד אין דעם , פאַראײיניקטן רעטונגס-קאָמיטעט פאַר דער שטאָט לאָדזש?, די שטאָט, וואו ער איז אויפגעצויגן גע- װאָרן; אַ מיטגליד אין יידישן נאַציאָנאַלן אַרבעטער פאַרבאַנד, וואו ער דערגרייכט אין משך פון אַ קורצע צייט צו ווערן דער פאָרזיצער . פון איינעם פון זיינע אָנגעזעענסטע ברענטשעס, צווייג 83 (י. ל, פּרץ). גלייכצייטיק איז ז. דער אַמעריקאַנער קאָרעספּאַנדענט פון ;די אידישע צייטונג? אין בוענאָס איירעס, וואו ער רעאַגירט אויף אַלע געזעלשאַפטלעכע און פּאַליטישע פּראָבלעמען, איז אַן אַקטיווער מיטגליד אין פּרץ שרייבער פאַראיין, אַרױסטרעטנדיק אָפט איף זיינע אונטערנעמונגען. ז. איז אויך אַ מיטגליד אין שטאָטישן שול- קאָמיטעט פון יידישן נאַציאָנאַלן אַרבעטער פאַרבאַנד, פאַר וועלכן ער איז איבערהויפּט, שלא על מנת לקבל פּרס, זײיער אָפּט טעטיק אַלס אַגיטאַטאָר און אָרגאַניזאַטאָר,

און איצט, ווען עס איז געװאָרן 20 יאָר פון זיין ליטעראַרישער טעטיקייט, האָט ער געפונען פונדעסטוועגן גענוג צייט צוזאַמענצו- קלייבן און שלייפן אַ סעריע פון זיינע צעזייטע און צעשפּרײיטע טעאַ- טער-אַרטיקלען אויף פאַרשידענע טעמעס און זיי אַרױסצוגעבן אין בוך , טעאַטער מאָזאַאיק".

אָבער דאָס אַלץ מאַכט זי'ן נישט פאַרגעסן אין זיין הויפּט- ציל --אַרויסצוגעבן דעם דריטן, לעצטן באַנד פון דעם בוך, װאָס האָט אים אַזױ פאַרפעסטיקט אין דער יידישער ליטעראַטור --- דעם ;לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער",

זאָל מען ביי זילבערצווייגן צונעמען דעם גלויבן אַז ער װעט נאָך אַרױסגעבן דעם לעצטן באַנד פון , טעאַטער לעקסיקאָן", נעמט

26

זדלמן זילבערצוייגי'ס יוב?- בוד

מען ביי אים צו דעם יסוד פֿון זיין לעבן, און דעריבער איז עס די אויפגאַבע פון די פריינט פון דעם יובילאַר, --- און ער האָט אַזעלכע אין די הונדערטער, טאַקע אַ דאַנק זיין פילזייטיקע און איבערגעבענע אַר- בעט אין משך פון אַלע זיינע יאָרן --- אַז זיי זאָלן צולייגן אַ האַנט אין פאַרווירקלעכן דאָס לעצטע קאַפּיטל פון זילבערצווייגס חלום, װאָס איז שוין נישט קיין חלום, נאָר אַ נישט-פאַרענדיקטער בנין.

דאָס װאָלט געווען די בעסטע אַנערקענונג פאַר זילבערצווייגס אַזױ רייכער און וויכטיקער ליטעראַרישער און געזעלשאַפּטלעכער טע- טיקייט, און דאָס װאָלט אים געמוטיקט צו שאַפן נאָך נייע וויכטיקע ווערק פאַר דער יידישער קולטור, און אַז ער איז דאָס בכח האָט ער באַװויזן מיט דעם, װאָס ער האָט אונדז געגעבן ביז זיין 46-טן לעבנס- יאָר, אין משך פון די 20 יאָר, װאָס ער האָט אָנגעהױיבן מיט אַן איבערזעצונג אין , לאָדזער טאַגעבלאַט",

2

מיר באַנריסן אונדוער חבר ולמן זילבערצווייג צו דצם 20-יאָריקן יובל פון זיין ליטצראַרישצר טשטיקײט. מיר װוינטשן אים נאָך לאַנגץ יאָרן פון פּרוכטבאַרער אַרבצט לטובת רֵצֶר יידישְצָר קולטור און נפוצלשאַפטלצָכצר טצטיקייט.

ח' זילבערצווייג איו דער פאָרזיצער פון אונדוצר י. ל. פּרץ צווייג 83 אידיש-נאַציאָנאַלער אַרבשטער-פאַרבאַנד, און וי 8 גשטרייר אָנפּירנדצָר חבר דיגט עֶר דעם צווייג 88 בפרט, און רֹעָם גאַנצן פאַרבאַנר בכלל אויף דצָם בעסטן אופן. דערפאַר שליסן מיר זיך אָן מיט אונדוצרף ברכות צו אים, אינם נאָמצן פון אַלץ אונרוצרף חברים און חברות, צוואַמצן מיט אֲלץ אַנ- דערע פון זיינץ פריינט און קאָלצנן, און מיר ווינטשן אַו {ס זאָלן קומן אינגיבן בצַסצרעץ צייטן פאַר רער גאַנצער אַרבעטנדצר מענטשהייט,

פאַר דער עקזעקוטיוו קאַמיטע, צוויינ 85

ה. װואַקסבערג, סעס.

27

זלמן זילבערצװייג'ס יובליבוך

ביבליאַנראַפיע

אויפער הונדערטער אַרטיקלען איבער צייט-פראַגן, פּאָליטיק, יידישע פּראַבלעמען, טעאַטער-רעצענזיעס, קריטיקס, קאָרעספּאַנדענ- צוָעס, הומאָרעסקעס, פעליעטאַנען, איבערזעצטע דערציילוננען און קורצע ראָמאַנען, אין פאַרשידענע יידישע פּעריאָדישע אויסגאַבעס אין יידיש, העברעאיש און פּויליש אונטערן אייגנענעם נאָמען און אונטער די פּסעװדאַנימען: ז. ז.; ז. זדג; ז. כספּין ש. גלות; ס, אָפּאַטאָװסקי; סאַלאַמאַן; ש. ב|-צבי; נאָלעס, ש. מעלטארג; א. מעטארנעס ; ז. הירשזאָהן ; ר' זלמן, זיינען דערשינען פאַלננדיקע זילבערצווייגס ליטעראַרישע אַרבעטן : יי

א. סעפּעראַטע אױסנאַבעס 4) א. דיומא (פאָטער) | קין אָדער זשעניע און לײירענשאַפט

פּיעסע אין 8 אַקטען.

איבערזעצט און בעאַרבײיט אויף יודיש דורך ז, זילבערצווייג, מיט אַ פאַרװאָרט פון י. אונער, |

לאָדז, תרעג, 1918, פּערלאַג ,,טעאַטער און קונסט". 1001 ז. "16ן נאויפגעפירט צום ערשטן מאָל דעם 8 אָקטאַבער 1913, אין לאָדזשער ,סקאַלאַ?" טעאַטער אונטער דער דירעקציע פון יוליוס אַדלער און ה. סיעראַצקי, | 2) הרמן היארמנס

הנודד הנצחי

מחזה במערכה אחת.

תרנום זלמן זילברצויג,

הוצאת ,הבמה" לודז תרע"ז 19171, 28 ז, "199.

נאויפנעפירט צום ערשטן מאָל 2 מאַי 1918 אין לאָדזשער ,טאַליאַ?" טעאַטער דורך ז.'ס ליבהאָבער-נרופּע. |

28

זדלמן זילבערצװוייג'ס יובליבוד

)8

4

ג. בעל הערקולעט פאַרס אין 1 אַקט, יודיש דורך ז. זילבערצווייג, פּערלאַג א. גיטלין, װאַרשע 1919 281 ז. ‏ 116. ננעשפּילט געװאָרן דורך פאַרשידענע טרופּעס | דער מעדאַליאָן |פאָרס אין 1 אַסט, | פריי בעאַרבייט דורך ז. זילבערצווייג. פערלאַג א, ניטלין, װאַרשע. 1919 251 ז. 116, נאויפנעפירט דעם 27 סעפּטעמבער 1918 אין זנערזש אין טע-

אַטער ,ווענוס" דורך ז.'ס ליבחאָבער-נרופּע, און שפּעטער געשפּילט דורך פיל ליבהאַבער-גרופּעס.ן

)5

די צוויי טויבע פֿאַרס אין 1 אַקט. פריי בעאַרבייט דורך ז. און נ. זילבערצווייג,

| פּערלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1919 871 ז. ‏ 116.

/נגעשפּילט שפּעטער דורך פיל ליבהאָבער גרופּעס און פּראָפע-

סיאַנעלע טרופּעס, |

6

ראַבערטא בראקקאָ פּיעטראָ קאַרוזאַ דראַמאַ אין 1 אַקט, יודיש דורך ז. זילכערצווייג. פאַרלאַג ,יידיש", װאַרשע 19901, 84 ז. 116., נאויפגעפירט דעם 0 סעפּטעמבער 1921 דורכן פּראַפּעסיאָנעלן

יידישן אַרטיסטן-פאראיין אין קליינפּוילן, אין סטאַניסלאַװאָוו, שפּעטער דורד פאַרשידענע ליבהאַבער-גרופּעס און פּראָפּעסיאַנעלע טרופּעס,ן

0

הערמאַן חייערמאנס אמנטסטיע דראַמאַטישער עפּילאָנ אין 1 אַקט. פריי איבערזעצט ז. זילבערצווייג. פאַרלאַג ,יידיש", ואַרשע 19201, 14 ז. 116. נגעשפּילט געװאָרן דורך פיל ליבהאַָבער-גרופעס, |

29

זדמן זילבערצוייג'ס יובל-בוד

8) ע. אָרזשעשקאָ און ז, פּרזיבילסקי דאָס איבערנגעריסענע ליד אַ סצעניש בילד אין 1 אַקט. יודיש דורך זלמן זילבערצווייג. פאַרלאַג ,יידיש", װאַרשע 19901, 18 ז. 116. נגעשפּילט געװאָרן דורך פיל ליבהאָבער-גרופּעס, } 9) געאָרג פרעשעל דער קאַמעדיאנט קאַמעדיע אין 1 אַקט. יודיש דורך זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַג ,יידיש", װאַרשע 19901, 19 ז. "116. 0 אָקטאַװו מירבאָ דער טייסטער קאַמעדיע אין 1 אַקט. יודיש דורך זלמן זילבערצווייג. פאַרלאַג ,יידיש", ואַרשע 19201, 33 ז. "16ן. וַגעשפּילט דורך ליבהאַבער-גרופּעס, און דעם 9 נאָוועמבער 1990 אויפגעפירט נגעװאָרן דורך מאָריס שווארץ אין יידישן קונסט טעאטער אין ניו יאָרק. ז 1) זלמן זילבערצווייג איחהר שוועסטער (לויט לודוויג פולדא,) קאַמעדיע אין 1 אַקט, פאַרלאַג איידיש", װאַרשע 19201, 24 ז. "116. ואויפגעפירט דעם 10 דעצעמבער 1920 אין סאָסנאַװיץ, אין טעאַטער , פפינקס" דורך ליבהאָבער, און שפּעטער אין אַנדערע שטעט דורך אַנדערע ליבהאַבערגרופּעס, ן 9 אַרטור שניצלער עפּיואַר (פון בוך האַנאַטאָל?,) קאַמעדיע אין 1 אַקט. פאַרלאג איידיש", װאַרשע 19201, 22 ז, /116.

30

זדלמן זילבערצװוייג'ס יובליבוך :5 טטטוסססטוהוהממ

2 מאַקס האַרטונג קלעפּטאָמאַניע פאָרס אין 1 אַקט, יוריש דורך זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַג ,יידיש", װאַרשע 19201, 81 ז. "116. נאויפגעפירט דעם 14 יאַנואר 1921 אין לאָדזש, אין טעאַטער ,צענטראַל? דורד דער טרופּע פון י. לובעלטשיק,. שפּעטער געשפּילט געװאָרן דורך פי? ליבהאַבער-גרופּעס און פּראָפּעסיאַנאַלע טרופּעס,ן 4 מאַנועל זשאַן דיאַנא א רעצעפט נענען שווינערס פאָרס אין 1 אַקט, בעאַרבייט דורך זלמן זילבערצווייג. פאַרלאַג ,יידיש", װאַרשע 19901, 88 ז, "116. נאויפגעפירט דעם 10 דעצעמבער 1920 אין לאָדזש, אין טעאַטער ,צענטראָל? דורד דער טרופּע פון י. לובעלטשיק,. שפּעטער נעשפּילט דורך פיל ליבהאַבער-נרופּעס און פּראָפעסיאַנעלע טרופּעס, | 8 גראף י. א. פרעדראָ דאָקטאָר רובינשטיין פֿאָרס אין 1 אַקט, פעריודישט ז. זילבערצווייג. פערלאַג א. גיטלין, ווארשע, 1990 881 ז, 116, 6 לאַביש נאַךר צװועלף פאַרס אין 1 אַקט. יודיש ; ז. זילבערצווייג, פאַרלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1920 281 ז. "16ז, 7 א. היל, דיאנא פאַרס אין 1 אַקט,

יודיש דורך ז. זילבערצווייג. פאַרלאַג א. ניטלין, ואַרשע, 1990 821 ז. 16ן.

31

זלמן זילבערצוייג'ס יובל-בוד

)18

ל. וו נאויפגעפירט דעם 29 דעצעמבער 1920 אין לאָדזש, אין טעאַטער

, צענטראָל? אונטער דער דירעקציע פון י. לובעלטשיק,. שפּעטער נע- שפּילט דורך פי? ליבהאָבער-גרופּעס, |

דאָס מיספערשטענדעניש פאַרס אין 1 אַקט.

יודיש דורד ז, זילבערצווייג.

| פאַרלאַג א. ניטלין, װואַרשע, 1920 861 ז. -116.

)19

)0

1ס)

)2

)8

ע. לאַביש דער אַמעריקאַנער חתן קאַמעדיע אין 1 אַקט, פריי איבערזעצט זלמן זילבערצוויינ, פאַרלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1990 971 ז, "116. ע. טרעכיוו דער קעניג אַ שפּאַס אין 1 אַקט, פריי פאַריידישט זלמן זילבערצווייג. פאַרלאַג א. ניטלין, װאַרשע, 1990 211 ז. 16ן. הומאַר און סאַטירע וזאַמלונג, } יידיש דורד זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַג ,טעאַטער און קונסט", לאָדז, תרע"ז 19171, 90 ז. 116. מ. מאַנאָסאַָוויטש חנה און די זיכן זין קינצער-דראַמע אין 1 אַקט, ייריש ז. ז. ,אונזער טעאַטער" {לאָדזש, 1921, 97 ז, "189, ז. זילבערצווייג חרטח קינדער-פּיעסע אין 1 אַקט, | אונזער טעאַטער" וַלאָדזש, 1991, 16 ז. "189.

32

זלמן זילבערצוייג'ס יובליבוד

4) עָד. גאַרדינעט אַלץ צוליב ליבע קאַמעדיע אין איין אַקט. יידיש: זלמן זילבערצוויינ. פאַרלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1021 241 ז. '16ן.

8) ר. מילך ליבשאַפט איז קיין ברודערשאַפט פאָרס אין איין אַקט, פריי איבערזעצט : זלסן זילבערצווייג, פאַרלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1999 271 ז. '116,

6) ארמאן ראזא די פאַרליבטע קאַמעדיע אין איין אַקט. פריי איבערזעצט : זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַג א. ניטלין, װאַרשע, 1922 191 ז. ‏ 116. 7) א. פּאָפּלאַווסקי און א. נאַלאַנסקי. אַ צימער צו פארדינגען פארס אין 1 אַקט, פריי באַאַרבעט : זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַג א. ניטלין, װאַרשע, 1991 811 ז. '16ן. 8) א. פ. טשעכאָװ דער געצוואונגענער טראַגיק אַ שפּאַס אין איין אַקט פון דאַטשע-לעבן. פון רוסישן : זלמן זילבערצווייג. פאַרלאַג א. גיטלין, װאַרשע, 1991 181 ז. "16ן. 9) ט. מישעל אויף א פאַלשן אַדרעס פאַרס אין 1 אַקט, באַאַרבעט : זלמן זילבערצווייג, פאַרלאַו א. גיטלין, װאַרשע, 1999 811 ז. "116.

33

זדלמן זילבערצוייג'ס יובליבוך

גע על טלעלעלעלרלרל טסטטוסטאט

0) הענרי נאַטאַנסאָן הינטער מויערן

פּיעסע אין 4 אַקטן,

ייריש דורך זלמן זילבערצווייג,

פאַרלאַג'ס געז. ,צענטראַל", װאַרשע, 1922 1091 ז. "116.

נאויפגעפירט צום ערשטן מאָל דעם 8 סעפּטעמבער 1910 אין לאָדזש, גרויסעס טעאַטער, דיר, יוליוס אַדלער, ה. סיעראָצקי, י. זאַנדבערג און מ. ד. װאַקסמאַן.}

7) ה. בערגער דער מבול

קאַמעדיע אין 3 אַקטן.

יידיש דורך זלמן זילבערצווייג.

פאַרלאַג'ס געז. ,צענטראַל?, װאַרשע, 1922 781 ז. 116.

ואויפגעפירט דעם 28 נאַוועמבער 1924 אין ווילנע, טעאַטער ,עדען", דורך יידישן דראַמען און קאַמעדיען טעאַטער. שפּעטער אַריינגענומען געװאָרן אין רעפּערטואַר פון ,ווילנער טרופּע".ז

2) גואי דע מאָפּאסאן דער ליבער פריינד ראַמאַן. איבערזעצט זִלמִן זילבערצווייג. פאַרלאַג ש. גאָלדפאַרב, װאַרשע |געדרוקט אין לאָדזשן 1928, 91 ז. "16ן.

8) ז כספי/ װאָס קאָנען פּוילישע יודען טוען פאַר'ן אויפבוי פון ארץיישראל ? לאָדז, 1924 161 ז. "116.

4) זלמן זילבערצווייג הינטערן פאָרהאַנג ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין ; ווילנע, 1928 2071 ז. '16ן.

34

זלמן זילבערצוייג'ס יובל- בוד

)38

)38

)39

)0

)41

)2

זלמן זילבערצווייג

װאָס דער יידישער אַקטיאָר דערציילט (קוריאָזן און עפּיזאָדן.) ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין, ווילנע, 1928 721 ז. "116, טעאטער זכרונות צונויפגעשטעלט און רעדאַקטירט דורך זלמן זילבערצווייג, ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין, ווילנע, 1998 1081 ז. ‏ 16ן. לעקפיקאָן פון יידישן טעאַטער מאַטעריאַלן געזאַמלט און רעדאַקטירט פון זלמן זילבערצווייג ביי דער נאָנטסטער מיטאַרבעט פון יעקב מעסטעל. אַרוױיסגעגעבן אונטער דער השנחה פון דער יידישער אַקטיאָרן- יוניע אין אַמעריקע. = ערשטער באַנד, פֿאַרלאַג ,אלישבע?", ניריאָרק 1921 |זשצא + 800 קאָלומס, 47| א. מעטארנעס

פאַרשיידענע פּורימס ביי יידן ווילנע פאַרלאַג ,נייע יידישע פאָלקסשול" 1931, |21 ז. "82ן, לעקפיקאָן פון יידישן טעאַטער מאַטעריאַלן געזאַמלט און רעדאַקטירט פון זלמן זילבערצווייג ביי דער נאָנטסטער מיטאַרבעט פון יעקב מעסטעל. אַרױסגעגעבן אונטער דער השנחה פון דער יידישער אַקטאאָרן- יוניע אין אַמעריקע

צווייטער באַנד װואַרשע 1984. פאַרלאַג ,אלישבע" {זזזשצ + 800 קאָלומס, ?4ן. זלמן זילבערצווייג

אברחם גאָלדפאַדען און זיגמונט מאָגולעסקאַ פאַרלאַג ‏ ,אלישבע", בוענאָס איירעס 1986 1991 ז. 167ן. זלמן זילבערצווייג

טעאַטער-פינורן פאַרלאַג ,אלישבע"?, בוענאָס איירעס 1936 1601 ז. "16ן. אַלבאָם פון אידישן טעאַטער געזאַמלט און רעדאַקטירט דורך זלמן זילבערצוויינ פֿאַרלאַג ,אלישבע"?, ניו יאָרק 1937 |טז + 114 ז. "4ן.

5

זדמן זילבערצוייג'ס יובל-בוךד

8) זלמן זילכערצווייג אברהם גאַלדפאַדען צו זיין הונדערטסטן געבוירן-טאָג אַרױסגעגעבן דורך ,ציקא" {ניו יאָרקן 1940 |16 ז. *16ן. 4) זלמן זילבערצווייג טעאַטער מאַזאאיק פאַרלאַג איטשע װו. בידערמאַן ניו יאָרק 1941, 3201 ז. "16ן.

ב. געדרוקט אין פּעריאָדישע אױפנאַבעס

8) שיילאָק פון באַרנאָװ אַ העכסט אינטערעסאַנטע ערצעהלונג פון יודישען לעבען פון | ק. ע. פראַנצאָס פריי בעאַרבייט דורך ז. זילבערצווייג | = {,לאָדזער פאָלקסבלאַט" 1912ן. 8) דער פאַרשטעלטער שפּיאָן א העכסט אינטערעסאַנטער ראָמאַן פון אַמעריקאַנישען לעבען

וָאַנאָנים פריי באַאַרבעט נאָך מס1ז1000) 1116מעת מסט "113 2116010821861'"ן ן,לאָדזער טאַגעבלאַט", 1912ן. 06) אן תחום פון לאָדזער לעבען אַ העכסט שפּאַנענדער ראָמאַן פון לאָדזער געהיימנישען בעאַרבײיט פון ז. זילבערצווייג ונאָך 188ת16161) פ'}סמ1טס) +צס"! ן;לאָדזער פאָלקסבלאַט? 1918ן | | 8) גאַלד ראָמאַן פון פרידריך גערשטרעקער פריי איבערזעצט ז. ז. לאָדזער טאַגעבלאַט" 1921ן 9) דאָס לעבען פון אַ אידישער אַקטריסע דערצעהלט פון עמיליע אַדלער געשריבען פון זלמן זילבערצווייג די אידישע וועלט", קליוולאַנד, 1929ן.

36

זלמן זילבערצטייג'ס יובל- בוד

)0

)1

4

)

6

6

זלמן זילבערצווייג אחד העם און זיין באַציאונג צו אידיש ן;.שיקאַגאַ", שיקאַגאָ, 19917-92ן.

זלמן זילבערצווייג מענדעלע מוכר ספרים און דאָס אירישע טעװאַטער {;שיקאַנאָ?, שיקאַגאָ, 1028ן.

רעדאַקטירט פּעריאָדישע אויסנאבעס

טעאַטער און קינאַ שפּעטער טעאַטער און קונסט אילוסטרירט ואַכנבלאַט פאַר טעאַטער, מוזיק, קונסט און קינאָ וַַאָרזש, 1923--1922ן.

לאָדזער האַנדעלס-אינפאַרמאַטאָר | וִיאָרבוך,. דערשינען 9 יאָר אין לאָדזש, אין די יאָרן 19923-4, אַנאָניםן. | אַמעריקאַנער

וַוואָכנשריפט אין ני-יאָרק. אַנאָנימער רעדאַקטאָר זייט יאַנואַר 1938}.

אויפנגעפירטע נישט-געדרוקטע פּיעסעס

אַ מאַמע

דראַמע אין 9 אַקטן פון מ. קוזניצקי

איבערזעצט זלמן זילכערצווייג

ואויפגעפירט 9 נאָוועמכער 1912 אין ,הזמיר", לאָדזש, דורך ז.'ס ליבהאָבער-גרופּען.

ראָכערט און בערטראַם

אָפּערעטע אין 9 אַקטן, איבערזעצט זלמן זילבערצווייג ואויפגעפירט 24 מאַי 1912 אין לאָדזשער צירק טעאַטער, דירעקציע יוליוס אַדלער און נ. ליפּאָוסקין,

37

זדמן זילבערצווייגיס יובליבוך.

ייט טייר אקאקאאאראקאט 5 .,,,.אא א

) שמשון און דלילח

4

5

6

6

8

6

טראַגיקאָמעדיע אין 9 אַקטן פון סווען לאַנגע. איכבערזעצט פון זלמן זילבערצווייג ואויפגעפירט 7 אַפּריל 1918 אין לאָדזשער ,פּוילישעם. טעאַטער? דורך ז.'ס ליבהאָבער גרופּע, שפּעטער דורך די טרופּעס פון ליפּאָווסקי און אַדלערן. ודוי | דראַמע אין 1 אַקט פון זלמן זילבערצווייג ואויפּגעפירט 12 יולי 1913 אין לאָדזשער ,פּוילישעס טעאַ- טער" דורך ז.'ס ליבהאָבער גרופּען. | האַמלעט טראַגעדיע אין 5 אַקטן פון װיליאַםס שעקספּיר, איבערזעצט זלמן זילבערצווייג ואויפגעפירט 29 דעצעמבער 1915 אין לאָדושער ,סקאַלאַ? טעאַטער, דיר: אַדלער און סיעראָצקין. די אַנגעשטעקטע פּיעסע אין 9 אַקטן פון אייזשען בריע, איבערזעצט זלמן זילבערצווייג ואויפגעפירט 21 פעברואַר 1914 אין לאָדזשער ,סקאַלאַ? טעאַטער, דיר,: אַדלער און סיעראָצקין, די שרעקלעכע סודות ראָמאַן פון ל. שרייבער, דראַמאַטיזירט דורך ז. און נ. זילבערצווייג ואויפגעפירט 19 אַפּריל 1914 אין לאָדזשער יסקאַלאַ? טעאַטער, דיר,: אַדלער און סיעראָצקין. דער אַנדערער פּיעסע אין 4 אַקטן פון דר. פּאול לינדוי באַארבעט דורך זלמן זילבערצווייג | ואויפגעפירט 5 פעברואַר 1916 אין לאָרזשער ,גרויסעס מעאַטער?, דיר.; זאַנדבערג און װאַקסמאַןן. פאַרברעכן און שטראָף איבערזעצט פויט אַ דראַמאַטיזאַציע פון דאָסטאָיעווסקיס ראַמאַן פון זלמן זילבערצווייג. וְאויפגעפירט 26 דעצעמבער 1917 אין לאָדזשער גרויסעס טעאַטער". דיר.: אַדלער, פיעראָצקי, זאַנדבערג און װאַקסמאַןן.

38

זלמן זילבערצוייג'ס יוב? בוד

)10

)1 |

)2

615

)4

)5

דער הײימלאָזער רעװאָלוציאָנער

לעבענסבילד אין 4 אַקטן פון מ. ד. װואַקסמאַן און ז. זילבערצווייג

ונפרייע באַארבעטונג נאָך י. מאַרקאָוויטשעס אַ פּיעסען ואויפגעפירט 2 יאַנואַר 1018 אין לאָדזשער .גרויסעס

טעאַטער?. דיר.; אַדלער, סיעראצקי, זאַנדבערג, װאַקסמאַןן.

אַ לעבן אָן ליבע דראַמע אין 4 אַקטן, פריי באַארבעט דורך ז. זילכערצווייג וַאויפגעפירט 20 יאַנואַר 1918 אין זגערזש, טעאַטער לוטניאַ? דורך ז.'ס ליבהאַבער גרופּען,

יאַהאַנספײערן

דראַמע אין 4 אַקטן פון הערמאַן זודערמאַן איבערזעצט זלמן זילבערצווייג

ואויפגעפירט 4 יאַנואַר 1920 אין לאָדזשער ,פּוילישעס טעאַטער?. דיר,: א. ג. קאָמפּאַנעיעץ. דעם 8 נאָוועמבער 1990 אַריינגענומען געװאָרן אין רעפּערטואַר פון דער ,ווילנער טרופּע"}

דאָס טייוולס"ווייב

דראַמע אין 9 אַקטן פון קאַרל שענהער איבערזעצט זלמן זילבערצווייג

ואויפגעפירט 27 פּעברואַר 1920 אין סאָסנאָװויץ דורך דער טרופּע זעליגערן.

זי אָרער 1 + 1 -- 1

פּסיכאָלאָנישע פּיעסע אין 9 אַקטן ונאָך דר. פּאול לינדויס ;דער אַנדערער"ן פון זלמן זילבערצווייג

וַאויפגעפירט 18 יאַנואַר 1921 אין לאָדזשער .דראַמאַטישעס טעאַטער"?", דיר.: קאַמפּאנעיעץ און דוד צעלמייסטערן.

זייפנבלאַזן

אַ שפּאַס אין 2 אַקטן פון זלמן זילבערצווייג. ונאויפגעפירט 10 מערץ 1994 אין לאָדזשער .סקאלא" טעאַ- טער. דיר.: ס. קופּערמאַןן.

39

זלמן זילבערצװוייגי'ס יוב בוך

6 א טאַטע נעבעך

)17

| ה. 4 6 6 4 0 6 0

8

אַ שפּאַס אין איין אַקט |דראַמאַטיזירט לויט אַ סקיצע פון א. פּ. טשעכאָוון פון זלמן זילבערצווייג | ואויפגעפירט אויף די , פאָרווערטס? פאָליעס אין פּאָבליק טעאַטער, ניו יאָרק, 1927ן. דער טאַטע האָט די מאַמע גענומען אַ שפּאַס אין 3 בילדער פון זלמן זילבערצווייג וִאויפגעפירט אויף די ,פאָרווערטס" פאָליעס אין פּאָבליק טעאַטער, ניו יאָרק, 24 אויגוסט 1998ן.

נישט אויפנעפירטע פּיעסעס בערנאַרד שאָו

פרוי װאַרענס פּראָפעסיע דראַמע אין 4 אַקטן נאיבערזעצונגן.

מאַן און ווייב, אָדער, די שטאָלצע פרוי

לעבענסבילד אין 4 אַקטן |{פרייע באַארבעטונגן.

ליבע און געוויפן | דראַמע אין 4 אַקטן {פרייע באַארבעטונג נאָך א. וויקאנדערן. אין גלות

| טראַגעדיע אין 4 אַקטן פון א. טאַשמאַ {איבערזעצונגן.

קדושים

פאַלקס-טראַגעדיע אין 8 אַקטן פון א. טאַשמאַ {איבערזעצונגן. גייסטער

פאַמיליען-דראַמע אין 3 אַקטן פון הענריק איבסען {איבערזעצונגן די פאַרליבטע

דראַמע אין 2 אַקטן פון װאַצלאַוו גרובינסקי {איבערזעצונגן. די שווינדלערס

דראַמע אין 3 אַקטן {פרייע באַארבעטונגן.

10

זלמן זילבערצװייג'ס יובל- בוד

אַ לעזער 8 למדן לעזער (צו זילבערצווייגן): אַ גאַנץ פיונער בוך אייערער, אָבער. אַנשולדיקם, עפּעס דו ײטפּעלינג הונקש אונטער . . . אַוי ליוגט מען אויס "ימווק ? און אויער חלעקסונגטאָן. איוו אויך שלעכט געספעלט! .

41

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוך

מרים זילבערצווייג נישט קיין וואונדער

פאַרװאָס די הױפּט-שטאָט פון דענ- מאַרק, קאָפּענהאַגען, האָט נישט צוגעצויגן אַזאַ סכום פּאַליטישע אימיגראַנטן װי לאָן- דאָן, אָדער מאַנכע שטעט אין דער שווייץ, איז מסתמא געװען נישט דערפאַר, װײיל דאָרט האָט זיך לוט שעקספּירן געפונען דער גרעסטער צווייפלער אין דער נויטיקייט פון דער מענטשלעכער עקסיסטענץ,

ערשט אין 1913 און אין אָנהײיב 1914 האָט די רוסישע רעאַקציע וי דערפילנדיק, אַז עס דערנענטערן זיך אירע לעצטע טעג, אָנגעהױבן פעסטער פאַר" ציען דאָס שטריקל אַרום האַלדז איבער יעדער פּראָגרעסיוער, ובפרט פּאָליטישער טעטיקייט, אַזױ, אַז די עמיגראַציע פון רוסלאַנד און פּױלן פון פּראָגרעסיװוע עלעמענטן האָט זיך ווידער פאַרשטאַרקט, און קאָפּענהאַגען האָט אויך געקראָגן איר חלק.

באַלד האָט זיך דאָס דערפילט אינם גליווער, װאָס האָט געהייסן ,יידישע געזעלשאַפטלעכקייט?, און די װאָרצלען, װאָס די נייע אי- מיגראַנטן האָבן פארשלאָגן, האָבן באַלד געגעבן זייער בלי אין דער יידישער געזעלשאַפּטלעכקײט: סזיינען געגרינדעט געװאָרן אַ ציוניסטישער און אַ יוגנט-פאַראיין הינטער וועלכן עס זיינען גע- שטאַנען און אָנגעפירט בונדאָווצעס,

נישט געקוקט אויף מיין ציוניסטישער שטימונג פין ממש מיין קינדהייט אָן, און דאָס דאַרפן באַלד אָפּפאָרן פון קאָפּענזאַגען צוריק אַהיים קיין לאָדזש, בין איך פאָרט אַרײנגעצױגן געװאָרן אינם יוגנט- פאַראיין. דאָרט האָט מען געהאַלטן לעקציעס איבער יידישער ליטע- ראַטור, װאָס האָט מיך שטאַרק אינטערעסירט, און מען האָט זיך | געגרייט צו שפּילן טעאַטער. געקומענע צום יוגנט פאַראיין האָבן מיט- געבראַכט מיט זיך די נייעסטע דערשיינונגען אין דער יידישער ליטע- ראַטור. דאָס האָט מיך אַהינגעצױגן. דאָרט האָט מען אויך דיסקו- סירט ליטעראַרישע ענינים, און איך פלעג זיך אויסדריקן, אַז כ'װאָלט

42

זלמן זילבערבװייג'ס יובליבוךד

שוין װעלן זען איבערזעצונגען פון אַנדערע ליטעראַטורן אויף יידיש, כדי די, װאָס קענען נישט קיין אַנדערע שפּראַך װי יידיש, זאָלן אויך קאָנען לייענען די וואונדערלעכע װערק איבער ועלכע מיר האָבן דאַמאָלט גערעדט. אַלס לוין פאַר מיין וואונטש האָט מיר איינער, אַ נאָר װאָס-געקומענער פון פּױלן, געגעבן אַ מתנה: אַלעקסאַנדער דיומאַס דראַמע , קין", איבערזעצט אין יידיש פון זלמן זילבערצווייג, דערשינען אין מיין היים-שטאָט לאָדזש. לייענענדיק האָב איך אויפן שער-בלאַט געזען אַנאָנסירט, אַז זילבערצווייג האָט אויך איבערזעצט, און אין קורצן װעלן דערשיינען , האַמלעט" פון שעקספּיר, , שמשון און דלילה? פון סווען לאַנגע, און נאָך אַנדערע זאַכן. איך האָב זיך שטאַרק דערפרייט פון דעם אַרײינפירן אין דער יידישער שפּראַך אַזעלכע ליטעראַטור-ריזן װוי שעקספּיר, און אַנדערע,

קורץ נאָך דעם האָב איך געדאַרפט צוריק אַהײמפאָרן, און עט- לעכע װאָכן נאָך מיין אַהײימקומען, איז אױיסגעבראַכן די וועלט-מלחמה אַזױ, אַז מען האָט אַ חוץ וועגן דער מלחמה און וי אַזױ צו דער- האַלטן דאָס לעבן, כמעט ועגן גאָרנישט געטראַכט,

ערשט אַביסל שפּעטער, בעת די קעפּ זיינען נאָך פאַרהילכט געווען פון די לעצטע קלעפּ נאָך וועלכע לאָדזש איז געפאַלן, און דאָס דייטשע מיליטער האָט ערשט אָנגעהויבן אַרײנמאַרשירן אין שטאָט, האָבן מיר, די יוגנט, דאַמאָלט שוין געפלייצט, אַרױיס פון די הייזער, דורך אַלע וועגן, דורך טיר און פענסטער, דורך וועלכע ס'איז שפּארעס, אַרױס אומבאַמערקט פון די עלטערן, װאָס האָבן אונדז געװאָלט נאָך האַלטן אין הויז פון שרעק פאַרן רוסישן מיליטער,

די שטאַרקסטע באָמבע אונדז צו פאַרהאַלטן אין די הייזער זיינען געווען די קאָזאַקן מיט די אוירינגלעך און אַ פוטערנע טשאַלמע, װאָס פלעגט זיך האַלטן אויפן שפּיץ קאָפּ, וועלכע האָבן זיך געטראָגן איבערן שטאָט װי מחנות גהינום-שליחים מיט די פערד אויף די טראָטואַרן מער װי אויפן מיטן ועג, און אױיסגעגאָסן זייער זודיקן כעס צו די ;גערמאַנצעס? אויף יידיש לייב און לעבן,

ביים קלאַנג, אַז די קאָזאַקן אַנטלױפן, זיינען מיר שוין אַרױס, דורשטיקע עפּעס צו טאָן. אַלע אַרבעטס-פּלעצער, אַלע שולן זיינען נאָך געשטאַנען פאַרשטומט און טױט. האַלב-פאַרהונגערטע, נישט וויסנדיק נאָך װי דער אָקופּאַנט װעט זיך פאַרהאַלטן צו סאָציאַל- עקאָנאָמישע, אָדער פּאָליטישע ענינים, האָבן מיר זיך קודם געװאָרפן

23

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב7כבוך

טאָן קולטור-אַרבעט. אונדזערע פּלענער זיינען געווען ברייטע: אָװונט- קורסן פאַר יידיש און העברעאיש, רעפעראַטן איבער ליטעראַרישע און פּאָליטישע טעמעס, נאָר פאַרן אָנהײיב האָבן מיר באַשלאָסן צו גרינדן אַ דראַמאַטישן קרייז כדי אויפצופירן ליטעראַריש-:דראַמאַטישע ווערק, װאָס זיינען ניט געווען אין רעפּערטואַר פון פּראָפּעסיאָנאַלן יידישן טעאַטער. דעם קרייז האָבן מיר אַ נאָמען געגעבן , דראַמע און מוזיק", ווייל מיר האָבן געפּלאנט אויך צו לערנען די מיטגלידער מוזיק-טעאָריע, און שפּעטער גרינדן אַן אָרקעסטער,

האָבן מיר אָנגעהויבן רופן זיצונגען צו באַשליסן מיט װאָס מיר זאָלן אָנהײיבן אונדזער טעטיקייט און אויסקלייבן פּאַסיקע מענטשן אָנצופירן מיט די אַרבעטן. און איין האַמפּערדיקע פאַרזאַמלונג האָט געפירט צו אַ צווייטער, און אַ צווייטע צו אַ דריטער, ביז אײינמאָל, ווען מיר זיינען אַרױס פון אַ זיצונג, האָבן מיר דערזען אַן אַפיש אויף וועלכן עס װערט געמאָלדן, אַז אין אַ װאָך אַרום װערט אויפ- געפירט פון אַ ליבהאָבער טרופּע אונטער דער אָנפירונג פון זלמן זילבערצווייג יעקב גאָרדינס ,דער יידישער קעניג ליר". איך האָב שוין געדענקט דעם נאָמען פון זילבערצווייגן אַלס איבערזעצער פון ,קין", פון דעם ביכל, װאָס מען האָט מיר געבראַכט אין קאָפּענהאַגען, פרעג איך די מיטגלידער פון מיין דראַמאַטישן קרייז צי זיי קענען פּערזענלעך אָט דעם זילבערצווייגן, ענטפערן זיי מיר מיט אַן ,עט, ס'איז ניט וויכטיק",. געפעלט מיר ניט דער ענטפער, פרעג איך זיי די סיבה, ענטפערן זיי מיר, , ס'איז זיכער אַ בלאָף!? ,פאַרװאָס אַ בלאָף?? --- פרעג איך, עווייל ס'איז דאָך ניט געווען מעגלעך אַרױסצוגײן אין גאַס, טאָ וי אַזױ האָט ער געמאַכט צוגרייטונגען צו דער אויפפירונג??,

אין אַ װאָך אַרום, עס גייט טאַקע די פאָרשטעלונג װי עס איז געווען געמעלדעט, און באַלד הערט מען אין שטאָט, אַז זילבערצווייג גרייט זיך אויפצופירן אַן אַנדערע פּיעסע, און מיר האַלטן נאָך אַלץ ביי די זיצונגען. איך ער נאָך מער פאַראינטערעסירט צו באַקענען זיך מיט זילבערצווייגן. כ'בין זיכער, אַז דאָס מוז זיין אַ מאַן אודאי פון אַ זעקס-אָדער אַכט און צװאַנציק יאָר. אַזאַ עלטער האָט דאַמאָלט ביי מיר אויסגעזען אַ וויכטיקע, און אַז איינער אין די יאָרן מעג באַשליסן און טאָן זאַכן אויף זיין אייגענער אחריות. ערשט ביים באַקענען זיך, האָב איך געזען פאַר זיך אַ יונגן בחור. אין אין

24

זלמן זילבערצוייג'ס יובל"בוד 0060 20:6666 6666 2666 טוט

ועלטער מיט אונדז אַלע, נאָר מיט אַ שרעקלעכער פעסטקייט און גלויבן | אין זיך, װאָס װוירקט אין ערשטן מאָמענט אַביסל חוצפּה'דיק. באַלד אָבער האָט ער אָנגעהויבן באַװײזן, אַז די אַלע זאַכן, װאָס האָבן פאַר אונדזער קרייז אויסגעזען וי אַריבערצושפּרײזן א גװאַלטיק הויכן באַרג, זיינען ביי אים, פעדער-לייכט, ממש גאָרנישט.

באַלד ביי אונדזער באַקאַנטשאַפט, האָט ער מיר דערציילט און געוויזן זיינע שריפטשטעלערישע אַרבעטן, אַז ער האָט שוין נאָך פאַרן אויסברוך פון דער מלחמה, אַ חוץ זיין געדרוקטע איבערזעצונג ;קין", געדרוקט אַ ראָמאַן און דערציילונגען, און אַז דאָס פּראָפּעסיאַנעלע טעאַטער האָט שוין געשפּילט אַ סך פון זיינע איבערזעצונגען. איך האָב מיט התפּעלות עס באַלד דערציילט מיינע חברה, האָבן זיי ווידער גע'טענה'ט, אַז ס'איז נישט אמת. 2,ס'טײטש?", פרעג איך, ;וי איז עס נישט אמת, אַז ער האָט מיר אויף אַלעם געוויזן אַפישן און באַװײזן??. זייער ענטפער איז ווידער געווען דער באַקאַנטער: ,זעסט דאָך! ווארום וי קאָן דאָס זיין אמת, אַז וי אַלט איז ער, עֶר זאָל שוין האָבן אויפגעטאָן דאָס אַלץ װאָס דו דערציילסט?"

מיין חברה פון ;דראַמע און מוזיק", צװישן וועלכע עס איז געווען דער היינט גוט באַקאַנטער שישפּילער און רעציטאַטאָר הערץ גראָסבאַרד, האָבן געזן, אַז עפּעס איז דער זילבערצווייג זייער באַ- פריינדעט מיט מיר, זיינען זיי אין כעס געװאָרן, און מיר געלאָזט וויסן, אַז נישט בלויז איז דאָס פון מיין זייט אַ פאַרראַט לגבי , דראַמע און מוזיק", נאָר איך לאָז זיך אָפּנאַרן, ווארום די איבערזעצונגען, װאָס אַדלער שפּילט, זיינען נישט פון דעם זילבערצווייג, װאָס איך קען נאָר פון זיינעם אַן עלטערן ברודער. ערשט שפּעטער ווען איך האָב זלמן זילבערצווייגן נענטער באַקענט און אַרינגעקומען צו זיינע עלטערן אין הויז, האָב איך געזען אַז ער איז דער עלטסטער און ממילא האָב איך שוין אָנגעהויבן צו צווייפלען אויך אין די אַנדערע טענות און באַשולדיקונגען פון מיינע חברים אין , דראַמע און מוזיק",

ווערנדיק נאָך נענטער באַקענט מיט זילבערצווייגן, און שפּעטער שטייענדיק ביי זיינע אַרבעטן אַלס זיין פרוי, בין איך געווען דער עדות פון זיײנע 18 שעה'דיקע אַרבעטס-טעג, און אויף אַ כאַראַקטע- ריסטישן שטריך אין אופן פון זיין אַרבעט, ווי זיין לאָזן איין אַרבעט, און גיין זיך אויסרוען . . . ביי אַ צװײיטער אַרבעט, און אויך פון די צוויי קאָלאָסאַלע קאַנטראַסטן אין אים: פון איין זייט דער סטאישער

45

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד

2000 ,םע טל עלעלעלרלרער ר לוואט

געדולד און אויסדויער איבערצוקומען אַלע מכשולים, ואָס װאַקסן אויס ביי יידישע ליטעראַרישע אַרבעטן., ובפרט פון אַזאַ פאַרנעם װוי עס איז געווען און איז טיילווייז נאָך, דער , טעאַטער-לעקסיקאָן?, און פון דער צווייטער זייט --- די פייערדיקע שנעלקייט זיינע, װאָס זיין מח, דער 18 שעה'דיקער פּערפּעטום, פירט אויף אַזאַ וואונדערלעכן אופן צוזאַמען פּלענער און פאַרװאַנדלט זיי כסדר אין רעאַליטעטן.

פאַטאָגראַפירט אין קוטנאָ, פּוילן 1924

פון לינקס צו רעכטס: זלמן, זיין ברודער נתן, זייער שוועסטער רבקהי דאָס בילד אויפן טישל איז פון זיוער פאַרשטאָרבענער שוועסטער אלושבע.

אפילו אין ארץיישראל, וואו עס איז גאַנץ שווערלעך פאַר נישט אַקלימאַטיזירטע מענטשן צו אַרבעטן, ובפרט נאָך גייסטיקע אַרבעט, האָבן טאַקע זילבערצווייגס חברים שרייבער זיך באַמיט שנעל צו פאַרענדיקן די קאָרעספּאָנדענציעס פאַר זייערע אויסלענדישע צייטונ" גען, און באַלד געגאַנגען צום ים, און געקוויקט זיך מיטן קילן ווינטל, וװאָס די כװאַליעס האָבן צוגעיאָגט צום ברעג, זילבערצווייג אָבער, פאַרענדיקנדיק זיינע קאָרעספּאָנדענציעס, איז באַלד איבערגעגאַנגען צו אַן אַרבעט וועגן אחד העמ'ס באַציאונג צו יידיש, באַלד צו גאָלדפאַ-

26

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד

דען-אַרבּעט, און ווידער, און נאָך אַמאָל לעקסיקאָךאַרבעטן, אפילן אין די אָװנטן ווען ער פלעגט שוין זיצן אין תל-אביב ביים ים, און שעפּן הנאה מיט אַלע רמ"ח אברים, אַרומקוקנדיק זיך אױיף דעם בליענדיקן ישוב און אונטערכאַפּנדיק אַ פריילעכע האָראַ, אָדער אַ ניגון פון אַ פאַרבענקטן קאַראַװאַזדפירער, װאָס האָט זיך פון ווייט צום ים דערטראָגן, איז אין זיין מח נאָך אַלץ געבליבן אַ שטיקל פרייער פּלאַץ צו טראַכטן װעגן מיטהעלפן ביים אויסבויען אין ארץישראל אַ פאַבריק-שטאָט, און נישט געטראַכט קיין סך, נישט קיין בעל-חלומות איז זילבערצווייג. אַזױ שנעל װי עס האָט ביי אים אויפגעלױכטן אין זיין מוח אַ געדאַנק, האָט אים דער שכל באַלד באַארבעט, און אין דער בליציקסטער שנעלקייט געפירט צו מעשים.

דערפאַר איז דאָס מעגלעך געװאָרן פאַר אַ מענטשן פון עטלעכע און פערציק יאָר צו קאָנען מאַכן אַ סך-הכל פון אַזאַ רחבות'דיק סכום אָפּגעטאָנענע אַרבעטן,

דעריבער ווען איך קוק רעטראָספּעקטיש אויף זיינע דרייסיק אַר- בעטסײיאָרן קאָן איך אים נאָר באַוואונדערן, אָבער זיך נישט וואונדערן.

את אחינו, גיסנו ודודנו זלמן לרגלי יובל הספרותי השלושים

הננן מברכים בכל טוב בשמנו ובשם הורינו, אחינו ואחיותינו האומללים הנמצאים כעת תחת שבט הרשעה בפולניה. הלואי שנוכה לחונ את שמחת חתונת הזהב של הורינו האהובים בארצנו האהובה, שבת אַחים גם יחד, בריאים ושלמים. שלום!

נתן, אלישבע ורות זילבערצווייג שכונת מונטופיורו, עי תל-אבוב ארץ ישראל

17

זדלמן זילבערצווייג'ס יוב בוך

לייטס ,,,,,,,,,,,,ר ר טיא

נישט אַ סיום, נאָר אַ התחלת הספר מיין ליבער זלמן זילבערצווייג: -

איך האָב דערהאַלטן אַ בריוול פון דעם קאָמיטעט, װאָס גרייט צו דעם יובכילעאום פון אייער 0אָריקער ליטעראַרישער טעטיקייט אַז איך זאָל צושיקן אַ פּאָר ווערטער וועגן אייך.

איך האָב זיך דערביי פאַרטראַכט: װאָס? עס איז שוין 50 יאָר? עס איז דאָך ערשט נעכטן געווען, העכסטנס אייערנעכטן.

מיר זיינען געווען אין לאָדזש. עס איז אַרױסגעגאַנגען ;דאָס לאַדזער טאַנעבלאַט". איך האָכ דאָרטן געדרוקט אייער פּאָטערס פּעליעטאַנען, זייער האַרציקע און קלוגע, אָבער איין חסרון האָט ער געהאַט אייער טאַטע, און דאָס איז, װאָס ער האָט זיך נאָר געװאָלט אונטערשרייבן מיט מיין פּעןנאַמען צבי".

וויפיל איך האָב נישט מיט אים גע'טענה'ט, אַז עס איו מיין פּען-נאַמען, האָט ער מיר געענטפערט אין שפּאַס: ,אָבער איך הייס דאָך אויך צבי, פאַרװאָס מעגט איר זיך אונטע רשרייבן מיט אייער נאָמען און איך נישט?"

דערנאָך האָט איר גענומען שרייבן. נאָך גאָר יונג, אַלם אינגל. און שפּעטער אַלץ אָפּטער. וועגן װאָס? וועגן װאָס נישט? ערנסטעס און הומאָריסטישעם, אייגנס און איבערזעצונגען, אַרום דעם טעאטער און אַרום אַנדערע זאַכן

זאַגט איר, אַז דאָס איז נישט געווען נעכטן אָדער אייער" נעכטן, נאָר מיט 30 יאָר צוריק. כ'לעבן איר זענט גערעכט, פון 0 ביז 1940 איז טאַקע 80 יאָר! װווי די צייט לויפט!

נו, זאָל אייער 20-יאָריקער יובילעאום זיין פאַר אייך נישט א סיום הספר, נאַר א התחלת הספר, אָנצוהױכן ערשט איינצו- טונקן די פעדער און שרייבן און שאַפן.

וי עס ווינשט אייך, אייער דר. צבי כחן

28

זלמן זילבערצווייגיס יובליבוך . :6606 0006 טוט

י. מ. פּליאַט זלמן זילבערצווייג און דאָס , לאָדוזער טאַנעבלאַט"

דאָס , לאָדזער טאַגעבלאט"? האָט זיך גערעכנט אַלס די וויכטיקסטע , פּראָ- ווינץ"-צייטונג אין פּױילן. צוויי סיבות האָבן ביײיגעטראָגן דערצו: ערשטנס, איז די שטאָט לאָדזש געווען דער וויכטיק- סטער אינדוסטריעלער צענטער, און צווייטענס, האָט זיך דאָס , לאָדזער מאַ-

| | געבלאָט? פארמאַסטן אַריבערצױאָגן די װואַרשעװער יידישע צייטוננען, סיי מיט נייעס און סיי מיט ליטעראַטור,

דאָס , לאַדזער טאַגעבלאַט? האָט זיך באַזאָרגט מיט ספּץ- ציעלע קאַרעספּאַנדענטן אין די וויכטיקסטע צענטערן פון דער וועלט וי אויך אין די פּראָװוינץ-שטעט און שטעטלעך, וואו יידיש לעבן האָט פּולסירט,

די יידישע ליטעראַטור איז געווען פאַרטראָטן אין , לאָךד- זער טאַגעבלאַָט? דורך די וויכטיקסטע יידישע שרייבער, -- אַלטע און יונגע, -- פון שלום עליכמ'ען ביז יואל מאַסטבױמען.

דאָס , לאָדזער טאַגעבלאט? איז, אַלזאָ, געווען די גרויסע , פּראָווינץ"-סענסאציע אין יידישן צייטוננס-וועזן אין פּױילן

זלמן זילבכערצווייג איז געווען נאָך גאָר א יונג בחור'ל ווען ער האָט אָנגעהויבן זיין ליטעראַרישע טעטיקייט. צו 16 יאַר האָט ער פארעפענטלעכט אין , לאָדזער טאַגעבלאט" זיין ערשטע איבערזעצונג פון פּוליש -- יאַנוש קאָרטשאַקס דערציילונג ,בײינאַכט?. דאָס איז געווען דער אָנהױב פון זיין רייכן ביי- טראָג צו דער איבערזעצטער ליטעראַטור.

29

זלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד 60:66::,,'ע ע ױע ע ע ע לע ר ל ר על+אאאנע

זיין אױסװאַל פון ליטערארישע ווערק פון דער וועלט-לי- טעראַטור פאַר זיינע איבערזעצונגען, האָט קלאָר באַװיזן, אַז דער יונגער בחור'ל איז געווען זייער גוט באַלעזן. די ריזן פון דער וועלט-ליטעראטור זיינען אים נישט געווען פרעמד.

שפּראַכלעך זיינען זיינע איבערזעצונגען געווען מוסטערן פון קאָרעקטקײט. אין דעם אױסװאַל פון ווערטער און אינם בוי פון זאץ האָט זיך אַלע מאָל געפילט זילבערצווייגם גרויסע ליבע צום יידישן לשון, און דער עיקר --- דאָס קענען די יידישע שפּראַך מיט אַלע אירע ניואַנסן.

רעדאקציע פון , לאָדזער טאַגעבלאַט? אין 1918 פון רעכטס צו לינקס (שטייענדיק): משה לידאָר, י. מ. פּליאט, מאָריס ראַזענפעלד, (זיצנדיק) : גוסטאַוו אייזנער. זלמן זילבערצווווג, מ. וארבלום, ו. אוגער און משה בלוישטיפט.

אין משך פון זעקס יאָר איז זלמן זילבערצווייג געווען, װאָס מען רופט אין אַמעריקע, אַ ,פרי-לענס" שרייבער. ער איו גע

50

זדמן זילבערצוייג'ס יובל בוך

ווען אַזױ צו זאָגן אַן , אויסערלעכער" שרייבער. ער איז נאָך נישט געווען , צוגעשמידט? צו קיין שרייבטיש אין רעדאקציע. ער איז געווען א פרייער פױיגל און האָט געקענט טאָן זיין ליטעראַרישע אַרבײיט פאַר דער צייטונג, ווען פ'האָט זיך אים גענלופט. דאָס האָט אַרוסגערופן אַביסל קנאה ביי די , אינער- לעכע" שרייבער, וועלכע זיינען געווען געצוואונגען צו זיצן ביי די שרייבטישן יעדן טאָג אַ באַשטימטע צייט, בעֶת זלמנ'קע (אַזױ האָט מען אים גערופן אין די צייטונגס-קרייזן) האָט זיך זיין צייט פאַרבראַכט אין פּאַרק, אַרומגערינגלט מיט מיידלעך און בחורימלעך-אַמאַטאָרן.

זילבערצווייג האָט זיך שוין דעמאָלט אַרומגעטראָגן טיט דעם געדאנק צו גרינדן אַ יידישע אַמאַטאָרן-טרופּע און אויפפירן אויף יידיש און העברעאיש דראַמעס פון װעלט-רעפּערטואַר.

באַלד איז ער אויך געװאָרן דער אָפּיציעלער איבערזעצער פאָרן יידישן טעאַטער אין לאָדוש.

װווי אַ וויכער האָט זיך זלמן זילבערצווייג דורכגעמראַָגן אינם יידיש-קולטורעלן לעבן פון דער גרויסער אינדוסטריעלער שטאָט לאָדזש און האָט אַרײנגעבלאָזן לעבן אין יעדן ווינקעלע.

אין 1916 ווערט ער אַן , אינערלעכער" מיטנליד פון דער רעדאַקציע , לאָדזער טאגעבלאַט". דאָ האָט עֶר פאָרטגעזעצט זיין איבערזעצונגס-אַרבײט, וועלכע האָט שוין א חוץ ראָמאַנען און דערציילונגען אויך אריינגענומען נייעס און אַרטיקלען.

אַ פרוכטבארע זשורנאַליסטישע אַרבעט האָט זלמן זילבער- צווייג אַנטװיקלט אין די יאָרן, וועלכע האָבן אָפּנעשלאָסן דאָס טרויעריקע קאַפּיטל פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. אין יענער צייט האָט ער פאַרעפנטלעכט א ריי ארטיקלען וועגן יידישן טעאַטער, און געשטאַנען אַלס פּובליציסט אויף דער וואך פון יירישע אינטערעסן.

זלמן זילבערצווייג איז אויך געווען איינער פון די איבער-

51

זלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוך

נגעכענע מיטגלידער פונם לאָדזשער יידישן ליטעראַטןפאַראײן.

דער ליטעראַטן-פאַראײן איז געגרינדעט געװאָרן אין אָנ- הויב פון דער מלחמה מיטן צוועק צו פאַרטיידיקן די פּראָ- פעסיאַנעלע אינטערעסן פון די צייטונגס-שרייבער, אָבער זילבערצווייג האָט אַרײנגעטראָגן אינם פאַראיין דעם גייסט פון ליטעראַטור און טעאַטער. צװישן די ווענט פונם פאַראיין האָט שטענדיק אָפּנגעהילכט זיין שטים אין די לעבהאַפטץ דיס- קוסיעס ווענן דער אויפבליענדיקער טעאַטער-קונסט, װאָרום אויף די חורבות פון דער מלחמה איז געבוירן געװאָרן די באַרימטע ווילנער טרופּע, און זלמן זילבערצוויינס נשמה האָט אויפגעלויכטן.

4

ברגשי אהבה וקורת רוח יתרה הנני להודות בשמי ובשם אשתי

שתחי' לאל המושעות על טובו הגדול שחונן אותנו בבן יקיר ונפש חנונה, בננו בכורנו אשר קראנו שמו בישראל שלמה זלמן נ"י

ואכרכהו לרגלי יובל השלושים שלו בברכת טוב, שלום וישע רב על עדן רוחו ותכונת נפשו היקרה. באיזו חבה יתרה ואהבת נפש הוא ממלא בזריזות וברצון טוב את חובת הבנים לאבותם! נשען על מאמר התלמוד , מזכין לאדם ע"י זכאי", רואה אני אמנם בחוש ובעין שזכאי הוא, והוא נעשה שליחו של מקום לפרנס את הוריו בנחת ובכבוד, בחן וחסד לתמכנו בימין צדקו באהבה שלמה, שע"יז הוא בסס את ישיבתנו בארצנו הקדושה, ובזה גרם לשתי מצוות גדולות,. מצות ישוב ארץ-ישראל, שהיא כנגד כל התורה כולה, ומצות כבוד אב ואם שהיא מעשר המצוות הראשונות. ד' יברכהו ויצליחהו ויעמידהו על במתי הארץ להיות מאושר באריכת שנות חיים טובים ושלום, צבי הירש הכהחן זילכערצווייג ורעיתו שכונת מונטופוורו, ע"י תל-אביב אריץ הקדושה

52

זדמן זילבערצווייג'ס יוב?- בוד

ש. ל. שניירערמאן אַלס סטאַר אין זילבערצוויינס אײינאַקטערס

אויב עמיץ פון דער יידישער טעאַטער- וועלט פאַרדינט דעם נאָמען , בלאָנדזשענ- דיקער שטערן", איז עס טאַקע זלמן זילבער- צווייג. ער האָט אָנגעשפּאַרט אומעטום, וואו נאָר יידישע שוישפּילער האָבן אויפגעשלאָגן זייערע געצעלטן,. במשך פון יאָרן האָט ער געװאַנדערט איבער שטעט און שטעטלעך פון פּױלן, רומעניע און ליטע, ואו אין קרעטשמעס און פייערלעשער-זאַלן האָט אָפּ- געהילכט דאָס יידישע װאָרט, און ער האָט דער ערשטער אַרױסגעברענגט דעם ספר-היוחסין פון אונדזער יידי- שער, פילפאַרביקער שוישפּילער-גאַלעריע.

אָבער נישט וועגן , טעאַטער-לעקסיקאָן" פון זלמן זילבערצווייג וויל איך דאָ זאָגן די עטלעכע װערטער. דאָס האָבן שוין זיכער געטאָן אַנדערע באַטײליקטע אין דעם דאָזיקן בוך. איך ויל דאָ אָבער אַרױסברענגען אַ לייסטונג פון זלמן זילבערצווייגן, װאָס איז אפשר דאָו אין אַמעריקע װײיניק באַקאַנט, און נעמלעך --- זיינע פאַר- דינסטן פאַר די יידישע דראַמאַטישע קרייזן איבער די הונדערטער שטעט און שטעטלעך אין אײיראָפּע. זלמן זילבערצווייג איז דער מחבר פון איבער 40 אײינאַקטערס, אַריגינעלע, איבערזעצונגען און אויך באַאַרבעטונגען פון קלאַסישע װערק פון דער אײראָפּעאישער ליטעראַטור. דידאָזיקע איינאַקטערס זיינען געווען דער , אייזערנער רעפּערטואַר* פון די פאַרשידענע דראַמאַטישע קרייזן און אַמאַטאָרן- טעאַטערס איבער די פּראָװינץ-שטעטלעך אין פּולן, ליטע און רומעניע. דער אױטאָר פון דידאָזיקע שורות איז אַליין אַמאָל אין זיין היים- שטעטל אין פּולן געווען דער ,סטאַר" אין זילבערצווייגס איינ- אַקטערס . . ,

ביז זילבערצווייגן איז דער רעפּערטואַר פון די יידישע דראַמאַ- טישע קרייזן באַשטאַנען פון געציילטע איינאַקטערס, און עס װעט

53

זדלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד

נישט זיין איבערגעטריבן צו זאָגן, אַז אַ דאַנק זיין באַרײכערן דעם רעפּערטואַר פון די יידישע דראַמאַטישע קרייזן, איז זלמן זילבערצווייג געװאָרן איינער פון די פּאָפּולערסטע יידישע שרייבער אין מזרח- אײיראָפּע,

איך האָב זיך מיט זילבערצווייגן באַגעגנט אויף װאָקזאַלן און אין די פּאָרטן פון פאַרשידענע לענדער און קאָנטינענטן, און שטענדיק האָב איך אים געזען דורכגעדרונגען מיטן באַגער צו אַנטדעקן אָדער אויפזוכן די אויפגייענדע אָדער די פאַרגאַנגענע , בלאָנדזשענדיקע שטערן? פון יידישן טעאַטער,

וי אַלע פריינט פון זלמן זילבערצווייגן, האָב איך תמיד באַ- וואונדערט זיין ענערגיע און יוגנטלעכן ברען און איך בין דעריבער איבערראַשט געווען, ווען נאָך עטלעכע יאָר האָב איך פּלוצים אין אַמעריקע דערזען זילבערצווייגן מיט אַ גרויען קאָפּ האָר. באַלד האָב איך זיך אָבער אַ טראַכט געטאָף דאָס האָט זילבערצווייג מסתמא. אָנגעטאָן זיך אַ ווייסן פּאַרוק, דאָס שפּילט ער זיכער טעאַטער . . . װאָרום אין זיין אַקטיוויטעט איז ער פאַרבליבן אַזױ יונג װוי אין יענע יאָרן, ווען ער האָט געשאַפן דעם רעפּערטואַר פאַר די ליבהאָבער- קרייזן,

פאָלגענדע חברים פון י. ל. פּר'ץ צווייג 88, אידיש נאַציאָנאַלער אַרבײטער פאַרבאַנד, באַגריסן האַרציג ח' זלמן זילכערצווייג, פאָרזיצער פון צוויוג, צו זיין 20 יאָריקער ליטעראַרישער טעטיקייט:

מ. באַסין, י. בערנשטיין, ל. ברזל, י. בערגער, הח. גראַנם, דר. י. גראָסמאַן י, דובערשטיין, ס. דאָרמאַן, דר, ס. הערשמאַן, י. האָראָװויץ, מ. ווייס, י. וועג, ד. װאָלראַט, י. ווישניץ, ה. װאַקסבערג, ה. זיסמאַן, א. טאָפּ לאָווסקי, מ. ירדני, י. יאַקובאָוויטש, מ. יפה, י. ליפשיץ, א. מאַכלים, א. מאַרקאָוו, ה. סילװוערמאַן, ה. סטעטין, פּ. סקווירסקי, 7ל. ערליך, נ. פּאָמעראַנץ, ב. י. פּערלמוטער, ל, פּאַָלשטײן, י. פאללער. מ. פישער, א, קאַדיש, מ. קאַסטאָף, ה. ריבאָ, ב. ראַטנאָווסקי, ש. ראַסקין, מ, רודינאָוו, י. שאָר, דר. י. שטיין.

544

זדמן זילבערצוייג'ס יובל'בוך 064םאםרעםע ווו

י.ל. װאָהלמאַן אין די טעג פון געואַנג . . .

אין יענע טעג האָט גאַנץ ארץ ישראל געזונגען. די פרייד פונם שאַפן און בויען מיט וועלכע דאָס האַרץ איז איבערפולט גע- ווען, האָט מיט אַ געזאַנג זיך אַרױסגעריסן אין דרויסן. ס'האָט זיך פון זיך אַליין גע- זונגען, נישט זוכנדיק דערצו קיין ספּעציעלע געלעננהייט. ס'האָט זיך געזוננען ביי דער אַרבעט און ס'האָט זיך געזוננען אין די שעה'ען פון אֶפּרו, ‏ ס'האָט זיך געזונגען בציבור און ס'האָט זיך געזונגען ביחידות. דער כישוף פון דער באַנייטער ,מעשה בראשית" האָט אַרױיסגעשלעפּט פון די לאַנג-פאַרגעסענע קינדער-יאָרן די שבת'דיקע זמירות-ניגונים פון טאַטן און זיידן; אַלְטע קאַצקער און װאָרקער ניגונים, טריסקער און טשערנאַבלער, זיינען פּלוצים װוי אוױיפנעשטאַנען צו ,תחית-המתים" אין די מיילער פון די צעכראַשטשעטע און צעהוליעטע חלוצים אין ארץ-ישראל . .

אין איינעם פון יענע געזאננ-טעג בין איך אָנגעקומען און זיך באזעצט אין ארץדישראל, איך האָב נאָך נישט באַוויזן אויפצועפענען דאָס ערשטע פון מיינע האַנט-געפּעק, וי איך האָב שוין געהאָט געסט אין שטוב: זלמן זילבערצוויינ און שמחה פּיעטרושקאָ, מיט וועמען איך בין געווען באַפרײינדעט נאָך פון דער אַלטער היים, האָבן נאָך פון פריער נעוואוסט דעם צוועק פון מיין אַהערקומען, אַלִם ,ספּע- ציעלער שליח? פון דער וואַרשעװוער צייטונג ,דער מאָמענט,, און געקומען זיינען זיי צו מיר מיט אַ , קאַלעגיאַלן פאָרשלאַג? נאָך איידער איך זעץ זיך אַװעק צו דער אַרבעט, אָדער --- וי זילבערצווייג האָט זיך טעאַטראַליש אויסגעדריקט -- ,איידער איך צי אויס דעם ערשטן סמיטשיס" . . .

שמחה פּיעטרושקא האָט זיך דעמאָלט שוין געהאט ,קונה-שם" געווען מיט די שיינע תורה-ווערטלעך, װאָס ער פלענט אַריינפלעכטן

פפ

זדלמן זילבערצווייגיס יובליבו.

אין זיינע קאָרעספּאָנדענציעס צום ואַרשעװער ,היינט", און זלמן זילבערצווייג --- דאָס איז געווען גאָר אַ מזיק פון אַ ייד. יענער האָט געאַרבעט אויף צוויי באַזונדערע װאַרשטאַטן ,ולא קרב זה אל זה". צום ,פאַרווערטס" האָט ער געשיקט קאָרעספּאָנדענציעס אונ- טערן נאָמען ,ש. גלות", און צום ,טאָג" האָט ער קאָרעספּאָנדירט אונטערן נאָמען ,ז. כספּי?. צו יעדן פון די צוויי צייטונגען האָט ער געשריבן מיט אַ ספּעציעלן נוסח, אַזױ, אַז קיינער פון זיי ביידן האָט זיך נישט געכאַפּט, אַז דער דאָזיקער חברה-מאַן באַדינט אויך די קאַנקורענט-צייטונג . . .

דער ,קאַלעניאַלער פאָרשלאַג" מיט וועלכן זיי ביירע זיינען צו מיר געקומען, איז באַשטאַנען אין פאָלגנדיקן: מיר אַלֶע דריי מאַכן צווישן זיך אִפּ אַ הסכם פון אַ געמיינזאַמער אַרבעט, ביים צונויפואַמלען דאָס אינפאָרמאַטיווע מאַטעריאַל. דאָס הייסט, אַז נישט יעדער איי- נער פון אונדז זאָל באַזונדער אַרומלויפן װוי אַ ‏ שמעק-הונט, און מיט אַלֶע כחות וועלן איבערכיטרעווען די אַנדערע צוויי חברים, כדי, אַז די אָדער יענע אינטערעסאַנטע נעשעניש פון ארץיישראל זאָל די ערשטע האָבן דוקא זיין צייטונג. איך האָב גערן אָנגענומען דעם פאָר- שלאַג, און אַזױ איז אַנטשטאַנען אַ דריי-גאָרנדיקער אַפּאַראַט צום באַדינען די יידישע געזעלשאַפטלעכע מיינונג ועגן אַלע ענינים און געשענישן פון ארץ-ישראל,

דאָס לאַנד האָט דעמאָלט געהאַלטן אין אַ פיבערהאַפטן פונאַנ- דערבויען זיך. די כװואַליעס פון דער ,פערטער עליה", צוזאַמען מיטן געלט-שטראָם און אונטערנעמונגס-גייסט פון אַמעריקע האָבן זיך גע- טראָגן איבערן לאַנד מיטן אימפּעט פון בויען און שאַפן. ממש אד בערנאַכט זיינען אין תל-אביב אַנטשטאַנען פאַבריקן און װאַרשטאַטן, און אויף די פּוסטע זאַמדיקע בערגלעך פון מיטן שטאָם האָבן וי אַרױיסגעשפּראָצט די צויבערפולע גאַסן פון ,לב-תל-אביב". דאָס- זעלכע איז אויך געשען אין די אַנדערע פּלעצער פון לאַנד. אינם האַלב-װויסטן ,שרון" האָט מען געאַקערט און געפלאַנצט די פּרדסים פון מנדיאל, דעננה, און הרצליה. און פון יענער זייט װאַדמוס" ראַראַ", האָט ר' איטשע נערשטנקאָרן פאַר די אויערן ממש אַרוס- געשלעפּט אַ קאַָלאָניע פון לומדים, די באַקאַנטע בני-ברק"; אין עמק-יזרעאק האָבן די רביים פון יאַבלאָנאָ און קאָזשעניץ אריבערגע- ברענגט זייערע חסידים פון די װאַרשעווער נאַלעווקעס און אייזערנעם

56

זדלמן זילבערבצוייג'יס יבל בוך

טויער, און האָבן זיי אַװעקגעשטעלט ביים אַקער:אײיזן און ביים מעלקן קיה; אַביסל העכער אַרױיף צו מזרח -- אין דזשעדאַ -- האָבן די לאָדזשער טעקסטיל-פאַבריקאַנטן מאָטל ראַזענבערנ מיט זיין ברו- דער הערמאן ע"ה נגעליינט דעם גרונטשטיין פאַר דער קאָאָפּעראַטיווער טעקסטיל-פאַבריק ,,מנור"; נישט וייט פון חדרה האָט אַ גרופע לובלינער יידן אָפּנעקויפט באָדן פאַר דער קאָלאָניע כרכור, און אַזױ כסדר,. איבערן נאַנצן לאַנד האָט נעפלייצט דער ענערגיע-שטראָם פון דער ,פערטער עליה" צװאַמען מיטן געלט-שטראָם. ואָס איז גענאַנגען דורך דער אַמעריקאַנישער ,אחווזה א'? און ;זייאַניסט קאמענוועלטה". די דאָזיקע אויפלעבונגס-שטראַמען, טראֵץ דעם װאָס טייל זיינען שפּעטער צוזאַמענגעבראַכן, האָבן פארט אַריינגע- ברענגט אַ גרויסן און מעכטיקן אימפּולס אינם אויפבו-וועזן פון ארץ-ישראל,

אונדזער ,זשורנאליסטן טראַיקע?, װוי מען פלענט זיך וויצלען אין ישוב, האָט ביי די אַלע געשענישן געאַרבעט סיט דער גאַנצער פּאַרע. אונדזערע הערצער זיינען פול געווען מיט פרייד, וואָס מיר האָבן זוכח געווען ביים ,עת אחלום שיבת שבותך" צו זיין דער ,כינור לשירייך",. אונדזער אַרבעט פלענט געטאָן ווערן מיט געזאַנג. מיר זיינען תמיד געווען צוזאַמען אויף אַלע געזעלשאַפטלעכע שמחות, און פאָרנדיק אין אוױיטאָבוס האָט מען דעם נאַנצן וועג נעזונגען, קומענדיק אַהיים, האָבן מיר ווידער געזוננען.

געוואוינט האָבן מיר אלע דריי אין אַ נאָענטער שכנות'שאַפט. זיי ביידע -- טיר ביי טיר -- אויף רחוב בצלאל און איך -- אויף רחוב הכרמל. דער וועג פון מיר צו זיי איז גענאַנגען איבער אַ טיפן זאַמד, אָבער ביי אַ פריידיק געזאַנג אין זייער לייכט געווען אַריכערצושווימען די זאַמד-כװאַליעס. סיר פלעון צוזאַמען זיך באַ- ראָטסן וועגן די געזעענע און געהערטע ענינים, און דערנאָך האָט יע- דערער געשריבן צו זיין צייטונג לויט זיין סטיל און נוסח.

אין ישוב האָט מען זעלטן געזען וועמען ס'איז פון אונדז באַ- זונדער, װאָרום כמעט תמיד זיינען מיר צוזאַמען געווען און צוװאַמען געאַרבעט. און געקוקט האָט מען אויף אונדז, ווי אויף א מעכטיקן פאַקטאָר אין דער אויפבוי-אַרבעט פון ארץדישראל. וואָרום מיר זיינען געווען די אינפאָרמאַציע-ליפּעראַנטן פאַר די נרעסטע און באַדייטנד- סטע יידישע צייטונגען אין נאָר דער ווטלט. סיר האָבן איבערגע-

7ט

זדלמן זילבערצווייגיס יובל-בוד

טראָנן די טענער פונם ארץדישראל'דיקן געזאַנג צו במעט אַלַע צענ- טערן פונם גלות-יידנטום,

צי וועלן מיר ווידער אַמאָל זוכה זיין צו הערן אַזא געזאנג אין יידישן לאַנד? -- און ווען װועט דאָס געשען? . . . 0

באַגריסונג פון דער גענעראל עקזעקוטיוו פון אידיש נאַציאָנאַלן אַרבעטער פֿאַרבאַנד

מיר שיקן אַ האַרציקע באַגריסונג צו חבר זלמן זילבערצוויוג לכבוך זיין דרויסיק יאָריקער לימעראַרישער טעטיקווט.

מור ווונטשן דעם יובילאַר נאַך פול ואָרן פון פרוכטבאַרן שאַפן פאַר דער יידישער ליטעראַטור.

גענעראַל עקזעקוטיוו פון אידיש נאַציאָנאַלן אַרבעטער פאַרבאַנד

דוד פּינסקי, פּרעוידענט ל. סיגאַל, סעקרעטאַר

באַגריסונג פון ניו יאָרקער שטאט-קאַמיטעט פון אידיש נאַציאַנאַלן אַרבעטער פאַרבאַנד

מיר שוקן אונדזער באַגריסונג צו חבר זלמן זילבערצוייג צו זיין דרייסיק יאַריקן יוביליי אויפן געביט פון ליטעראַרישן שַׁאֲפְּ.

דער וובל לכבוד חבר זילבערצווייג איז פאַר די פאַרבאַנד מוטגלידער אַ גרויסער יום-טוב.

מיר ווינטשן אים דערפאָלג אין אַלע זיינע ווייטערדיקע שאַפונגען. נידיאָרקער שטאָט-קאָמיטעט

אידישער נאַציאַנאַלער אַרבעטער פאַרבאַנד ש. בורשטיין, סעקרעטאַר

58

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב?-בוד ...אי "...יה

מונטריאל פברואר 2, 1941 זלמן יקירי:

מכתבך הניעני אתמול, ולדאבוני לא אוכל למלא את בקשתך לכתוב מעט זכרונות מהימים הנעימים שבהם עכדנו יחד גם בפולין וגם בארץ ישראל. חיו אלה ימי הזוהר והקסם של תום ואמונה באנשים ובאנושיות, של שאיפות ומרחביה, של חלומות על השיגים כבירים גם בעתונות ונם במדע. עכשו הנני ,ריפיודז'י" מסכן, דבר פסיבי, עלה נדף, המטולטל באויר לכל אשר ישאנו הרוח, כמוץ יסוער מגורן, נטע שנעקר פתאום משרשו והולך ומתנון מבלי קרקע לצמיחה ואויר מתאים לנשימח. מן חימים החטובים האלה נשארו בי רק גענועים וכיסופים גלויים וטמירים, בכל אופן מעוטפים בערפלי אי-מציאות, ואינני יכול להביעם במילים ובדברים שבכתב, ובפרט אינני רוצה לחפריע את שמחתך ולקונן את קינתי בשעת הדוה, כי נתקיימו בי דברי איוב ,ויהי לאבל כנורי ועוגבי לקול בוכים". כל חימים הללו שבהם טיילנו יחד תחת שמי התכלת בתל אביב ובירושלים והלכנו בערב מנחלת יעקב לנחלל ותעינו יחד בדרך וסוף סוף חגענו לישוב, הם כל כך רחוקים ממני במובן חפסיכולוני עד שאוכל להגיד עליהם יחד עם המשוררת רחל ;ואולי לא היו הדברים מעולם", חלום יפה שחלמתי ובחקיצותי והנה מציאות מרח, מכוערה, דבר שאין לי חפץ בו.

תסלח לי על הדברים האלה, ולשמחתך הנני לברכך בשנים רבות של עבודה פּוריה אשר תמצא בה סיפוק נפשי, ושתבלה יחד עם רעיתך מרים ועם בנך אכשלום את שנותיך בנעימים,

כחפץ ידידך שמחה פיטרושקח

59

זדלמן זילבעו בווייג'ס יוב בוך

ימלך ראַװיטש (מעקסיקאָ)

דער לאָדזשער מענטש

אָזאָרקאָוו איז אַ שטעטל ביי לאָדוש, און אַלע אָזאָרקאָװוער האָבן װער מער און ווער װייניקער געלעבט אין לאָדזש און גע- אַרבעט דאָרט,

און װער עס איז אין לאָדזש נישט גע- וועזן קיינמאָל אין זיין לעבן, דער קען קיין לאָדזשער ייד קיינמאָל אין זיין לעבן נישט פאַרשטיין. פאַראַן אויף דער וועלט אַלערלײ ראַסן, און צו די אַלע ראַסן קומט צו נאָך איין ראַסע , לאָדזשער-מענטש". אַזױ האָבן זיי זיך טאַקע אַלײן גערופן כדי זיך צו אונטערשיידן פון אַלע אי" בעריקע מענטשן פון דער וועלט.

-- אַז זי זענען נישט קיין לאָדזשער מענטש (פלעגט מיר אָפט זאָגן אַ לאָדזשער), װוי קענען זי דאָס פערשטעהן? |

אַ לאָדזשער, דאָס איז געווען אַ מישונג פון רוס, דייטש, פּאָליאַק און ייד, אַ לאָדזשער איז געווען אַ מישונג פון אַן אינטעליגענט און אַרבעטער, גביר און קבצן, איידלמאַן און פּלעבעיער, שונדיסט און קינסטלער, עטישער מענטש און גנב, סוחר און באָהעמיען

אַ לאָדזשער איז אַלעמאָל באַוועגלעך און פול מיט רייד און מיט זשעסטן און, אַז ער רעדט, מעג ער זיין אַ פּאָליאַק, רוס, דייטש אָדער ייד --- מישט ער אַלע לשונות צוזאַמען, און אַז ער איז אַ ייד, מישט ער אין זיין יידיש אַלע דיאַלעקטן --- אָט איז ער אַ ליסװאַק און אָט אַ גאַליציאַנער און אָט אַ פאָנקע און ביי דעם אַלעמען דער" קענסטו דעם ספּעציפישן ריין לאָדזשער יידיש.

אין לאָדזש פלעגט מען נישט גיין אויף די טראָטואַרן, נאָר אויפן מיטן גאַס, דערפּאַר זיינען די דראָשקעס מער געפאָרן אויף די טראָ- טואַרן װי אויפן מיטן גאַס. דאָס איז אָבער אַלץ נאָך געװעזן אין די גוטע יאָרן פון דער פּראָספּעריטעט פון פאַר און נאָך דער ערשטער . מלחמה, שפּעטער זיינען געקומען די טויזנטערליי אוקאַזן פון דער

60

זדלמן זילבערצוייגיס יובל-בוך

פּוילישער מאַכט און אין 1939 איז לאָדזש געװאָרן , ליצמאַנשטאַט?" אונטערן קנאָפל פון דייטש און --- ווער ווייסט, װאָס ווייטער.

און זלמן זילבערצווייג איז אַ לאָדזשער מיט אַלע פּישטשעווקעס. ער האָס אַן אַגרעסיוו פּנים, אַ דורכדרינגענדיקע שטימע, טראָגט

גרויסען אויגן-גלעזער, װאָס גלאַנצן און מיניען, איז אַ הויכער, איז אַלעמאָל אַביסל פאַררויטלט אין פּנים, אַזױ וי ער װאָלט ערשט פאַרענדיקט עפּעס אַ שאַרפן דיספוט, אָדער װאָלט געװאָלט אַזאַ מין אָנהייבן, ער איז דאָס, װאָס אַלע לאָדזשער זיינען אַלעמאָל געוועזן -- די פעאיקייט אַליין און גרייט זיך צו נעמען צו אַלץ אין דער וװעלט,. צו די אַלע אױסגערעכנטע כאַראַקטער-שטריכן פון אַ לאָדזשער, װאָלט נאָך געפעלט אומפּינקטלעכקייט, לאָזט זיך אױס, אַז אַ לאָדזשער איז דוקא פּינקטלעך לרוב, און זילבערצווייג איז פּינקט- לעך ביז משוגעת. אַז מען רעדט מיס אים אָפּ זיך ערגעץ צו טרעפן, קומט ער צו דער רגע און, אַז מען באַשטעלט ביי אים אַן אַרבעט, מאַכט ער זי צו דער סעקונדע פאַרטיק.

װאָס האָט ער דען נישט אַלץ גששריבן און איבערזעצט און אויפ- געפירט אין טעאַטער און רעדאַגירט, אָט דער זילבערצווייג, נאָר קיינס פון זיינע ווערק און אויפטוען האָבן זיך לאַנג נישט געהאַלטן. זין לעכנסווערק, און דאָס איז געוועזן זיין באַשערונג, אין דער ;,לעקסי- קאָן פון יידישן טעאַטער". אין דער געשיכטע פון יידישן טעאַטער וועט אַמאָל מוזן זיין אַ ספּעציעל קאַפּיטל געשיכטע פון , לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער? פון זלמן זילבערצווייג,

אין איין שיינעם טאָג איז אױיסגעװאָקסן אין די יידישע ציי- טונגען אַן אַנאָנס, אָדער אַ נאָטיץ, אַז זלמן זילבערצווייג גרייט זיך אַרױסצוגעבן אַ ,לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער" און, אַז מען קען זיך אַבאָנירן און מען קען צאָלן צען דאלער און אויך מער. נישט אַלע האָבן געוואוסט, אַז הינטער דער נאָטסיץ שטייען שוין צענדליקער יאָרן צוגרייטונגס-אַרבעט, און געדאַכט האָט זיך, אַן דאָס װעט זיין אַ מין ;חו איז הו" (ווער איז ווער), װאָס, אַז מען צאָלט מער אַלס אַבאָנענט, באַקומט מען מער שורות און שענערע בילדער אַלס פּער- זענלעכקייט , . . דשר שרייבער פון די שורות האָט געמאכט ועגן דעם נאָטיץ אין אַ צייטונג אין אַזאַ זין,

זילבערצווייג, וואָס האָט בדעה געהאַט אַן ערלעכן און פּינקט- לעכן ; לעקסיקאָן? און נישט קיין געצאַלטן ;הו איז הו*, האָט רעאַגירט

61

זדלמן זילבערבצוייג'ס יוב7- בוד

דערויף מיט דער גאַנצער לאָדזשער אויפגעברויזקייט און אַזױ רעאַגירט ער נאָך. ‏ ער קען עס מיר נאָך אַלץ נישט פאַרגעסן. מיר זיינען שוין זינט דעמאָלט גוטע ברידער געװאָרן, האָבן זיך שוין װוידער באַ- געגנט און איבערגעבעטן אין אַלערלײ לענדער, נאָר ער קען עס נישט פאַרגעסן,. איך האָב שוין זיין ,,לעקסיקאָן" --- װאָס איז אַ רעזולטאַט פון צענדליקער יאָרן בינען-פלייסיקער נערווןדצעשטערנדיקער אַר- בעט --- גערימט ביז אין הימל אַריין פאַר בײיטראָגן דאָרט, װאָס זיינען ממש קװאַלן פאַר קומענדיקע יידישע טעאַטער-היסטאָריקער. זיינע גאָלדפאַדען (װאָס פעלט אגב אינגאַנצן אין רייזענס ,, לעקסיקאָן") און גאָרדין-אַרטיקלען זיינען ממש קליינע לעקסיקאָנדלעך פאַר זיך אַליין,. אָבער דאָס אַלץ העלפט נישט --- זילבערצווייג קען מיר נאָך אַלץ יענע עולה נישט פאַרגעסן, דאָס כבוד-געפיל פון אַ לאָדזשער- מענטש האָט גאָר קיין גרעניצן נישט.

ווערק, װאָס ווערן ביי די לייטן אַרױסגעגעבן פון גאַנצע געזעל- שאַפטן און פון שטאַבן פון מיטאַרבעטער, מאַכן ביי אונדז יחידים, אַזױ רייזענס און אַזױ זילבערצווייגס לעקסיקאָנען. אַז זילבערצווייג האָט נישט געהאַט קיין מעגלעכקייט אַרױסצוגעבן זיין צווייטן באַנד --- דער דריטער און לעצטער איז נאָך אַלץ (1940) נישט אַרױס -- אין אַמעריקע, האָט ער אים געזעצט אין אַ קליינער יידישער זעצעריי, װאָס איז געשטאַנען אין אַ װאַלד . . . אין אַ טיפן און געדיכטן װאַלד, וואו מען האָט געמוזט אַרבעטן 18 שעה אַ מעת-לעת, ווייל עס איז נישט געווען עפּעס בעסערס צו טאָן און מען האָט געמוזט לעבן פון מילך און ברויט, ווייל מען האָט עפּעס אַנדערש נישט געקראָגן און דערפאַר איז דאָס זעצן דאָרט ביליק געוועזן --- װי מילך מיט ברויט. צו דעם צוועק איז זילבערצווייג געקומען פון אַמעריקע קיין פּולן און האָט זיך באַזעצט אין דעם װאַלד אויף חדשים. אפשר דער וואונ- דערלעכסטער עפּיזאָד פון די וואונדערלעכע עפּיזאָדן פון דער יידי- שער טעאַטער געשיכטע,

זלמן זילבערצוייגיס יובל' בוד :אע על לאטאט

ראובן גוסקין

אונדזער ערן-מיטנליד

איצט, ווען דער מאַן װאָס האָט ביי אַלעמען אויסגעזען ווי אַ פאַנטאַזיאָר, וערט באַגריסט וי אַ רעאַליסט, װי אַ מאַן נישט פון חלומות, נאָר פון טאַטן, ווען פאַר אונדז ליגן די צוויי פּרעכטיקע, גרויסע בענדער פון ,לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער?, װאָס ער האָט צונויפגעזאַמלט פון שטױיבעלעך, איצט מעג מען דאָך שוין זאָגן דעם אמת, אַז ווען זילבערצווייג איז געקומען אין 1926 און האָט זיך געװוענדעט צו אונדז מיט זיין פּלאַן וועגן ;לעקסיקאָן", האָבן מיר געפּרובט אים אָפּקילן,

מיר האָבן דאָס געטאָן נישט דערפאַר, װאָס דער פּלאַן זיינער איז אונדז נישט געפעלן. מיר האָבן גאַנץ גוט פאַרשטאַנען די וויכ- טיקייט און באַדײט פון , לעקסיקאָן", באַזונדערס טאַקע פאַר אונדזער פאַך. מיר האָבן געהאַט די בעסטע מיינונגען וועגן זילבערצווייגן אַלס פּערזאָן. מיר האָבן אָבער גוט געקענט די באַדינגונגען אין וועלכע אונדזער פּראָפּעסיע געפינט זיך. ווען מיר האָבן געזען װי אַזױ עס הייבט זיך אָן איינברעכן דער עקאָנאָמישער באַזיס פון יידישן טעאַטער, האָבן מיר זיך געשראָקן, אַז אַזאַ גרויסע אונטערנעמונג איז נישט פאַר אונדזערע כחות, |

ווען זילבערצווייג איז צו אונדז געקומען, איז ער נישט געווען אַ מענטש אָן אַ פּאָסטן. ער איז דעמאָלט געוען אָנגעשטעלט אין פּאָרװוערטס? אַלס קאָרעספּאָנדענט פון פּאַלעסטינע, און אויסער זיין מאָראַלישן גרויסן דערפאָלג אַלס זשורנאַליסט, האָט ער געהאַט גוט פּרנסה. ער האָט געהאַט אַ זיכערע עקסיסטענץ פאַר זיך און זיין פאַמיליע. מיר אָבער האָבן געוואוסט, אַז דאָס שאַפן דעם ,לעקסיקאָןי וועט אים אַװעקרױבן אי פון זיין פאַמיליע און אי פון זיין שטיקל גע- זיכערט ברויט. מיר האָבן זיך געשראָקן, אַז ער קאָן נאָך פאַרלירן דידאָזיקע עקסיסטענץ, אוב זין פּלאַן פון ,לעקסיקאָן" וועט נישט קאָנען דורכגעפירט װערן. אָבער דער פלאַם פון באַגײסטערונג,

3

זדמן זילבערצווייגי'ס יובל-בוד

װאָס האָט געברענט אין אים, איז געווען אַזױ שטאַרק, אַז מיט אונדזע- רע קאַלטע װוערטער פון לאָגיק און אויסרעכענונג האָבן מיר עס נישט געקאַנט פאַרלעשן אין אים,

פאַרקערט: ער האָט באַװויזן אונדז אָנצוצינדן מיט זיין התלהבות'- דיקער אַרבעט און גאַנץ אָפענעם מקריב זיין זיך פאַר אַן אידעאַל. יאָרן לאַנג שוין װאָס מיר זיינען ביים טעאַטער נישט געוואוינט צו זען קיין אידעאַליסטן, דאָ האָבן מיר פאַר זיך געזען אַן אידעאַליסט פון ערשטן סאָרט, אַ מענטש, װאָס האָט אין ווערטלעכן זינען פון װאָרט מקריב געווען זיך און זיין פאַמיליע, זיין ברויט און זיין. פאַמיליע-לעבן און רעפּוטאַציע אַלס זשורנאַליסט. מיר זיינען גע" ווען עדות פון אַ טאָגיטעגלעכער אָנגעשטרענגטער אַרבעט פון איין זייט, און פון דער אַנדערער זייט כסדר'דיקע מיספאַרשטענדלעכע באַציאונגען מצד שױשפּילער און גאַנץ אָפט שרייבער. מיט איין װאָרט: עס האָבן זיך געפאָדערט אויסערגעוויינלעכע גייסטיקע און קערפּערלעכע כוחות כדי דורכצומאַרשירן דעם וועג פון שטערונגען און שטרויכלונגען, װאָס זילבערצווייג האָט געהאַט דורכצומאַכן ביז זיין פּראָיעקט האָט דערזען די ליכטיקע וועלט.

אין דער צייט װאָס דער יידישער אַקטיאָר אַלס יחיד האָט גאַנץ אָפּט נישט אַרױסגעװיזן די געהעריקע באַציאונג צו זילבערצווייגן, האָט אָבער די יוניאָן אַלס גאַנצע קערפּערשאַפט פון דער ערשטער מינוט אָן, וען זי האָט אינדאָרסירט די אױסגאַבע פון ,טעאַטער לעקסיקאָן", אַרױסגעװיזן אַ פריינטלעכע באַציאונג צו זילבערצווייגן און מיט אַלע אירע מיטלען אונטערשטיצט די דערשיינונג פון ,לעק- סיקאָן". גאַנץ אָפּט האָט די יוניאָן זיך אָפּגעזאָגט פון אונטערנעמונגען לטובת איר קאַסע, אין װאָס זי האָט זיך זייער גענויטיקט, און אָפען געלאָזט אונטערשטרייכן, אַז זי באַטראַכט דעם , טעאַטער-לעקסיקאָן" פאַר אַ װויכטיק געשעעניש אין איר אייגן לעבן, און, אַז זי שעצט אָפּ זילבערצווייגס אידעאַליסטישן לעבן.

איצט ערשט, ווען מיר בלעטערן די צוויי בענדער און זעען וויפל פאַרשטאַרבענע לעבנס עס זיינען צוריקאויפגעשטעלט געװאָרן צו תחית המתים, וויפל וויכטיקע פּאַסירונגען, פאַקטן און געשעענישן, עפּיזאָדן און אַנעקדאָטן, היסטאָרישע ווענדונגען און געשיכטלעכע פאַרצייכנישן עס זיינען אָפּגעהיט געװאָרן פון אייביקער פאַרגעסנ- קייט, אַ דאַנק דעם , טעאַטער לעקסיקאָן", פילן מיר דאָפּלט אונדזער

64

זדלמן זילבערצװייגיס יוב7- בור עטאט סאפקטטטטטסהטאטפסגטטטווטטטההאאט פרייד און אונדזער צופרידנקייט מיט דעם, װאָס מיר האָבן מיט אל

כחות מעגלעך געמאַכט, אַז דער ,טעאַטער לעקסיקאָן" זאָל קאָנען דערזען די ליכטיקע וועלט.

קאָמיטעט פון ,לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער"

זיצנדיק (פון רעכטס צו לינקס): פרענאָוויץ. רומשינסק', שװאַרץ, גוסקין, קאַליך, שאָר, יואַװועליר און קעשיר.

שטייענדיק (פון רעכטס צו לונקס) : פּערלמוטער, מעסטעל, זילבערצווייג, אַשעראַװויטש, דזשייקאָבסאָן, סימקאָף און גרונפעלד.

אונדזער געפיל איז נאָך מער געשטאַרקט דורך דער אומפּאַרטײ- אישקייט, װאָס עס איז אַרױסגעװיזן געװאָרן אין דער באַהאַנדלונג צו אַלע, וועלכע קומען אַרײן אין דעם בוך. קיין שום פערזענלעכע

אינטערעסן, קיין שום פּאַרטײ פּאָליטיק און קיין שום , פּאַליטיקאַניזם" | איז דאָ נישט פאָרגעקומען, כאָטש דאָס האָט אָפּט שווערער געמאַכט די מאַטעריעלע זאָרגן. אפילו די, וועלכע האָבן אָרגאַניזאַציאָנעל גע- האַט סכסוכים מיט אונדזער יוניאָן, האָבן אין , לעקסיקאָן" נישט געקאָנט זען קיין שום נקמה קעגן זיי. ‏ דער ,לעקסיקאָן" איז פון די געציילטע ערלעך היסטאָרישע װערק, און דאָס שרייבן מיר צו אונדזער קרעדיט דורך נישט מישן קיין שום קאָמערציעלעס אין דער רעדאַק-

65

זדלמן זילבערצוייגיס יובליבוד

ציע און דורך נישט האַלטן זיך ענג אין אונדזערע אייגענע יוניאָך" ראַמען, שוישפּילער און טעאַטער-לײט פון דער גאַנצער וועלט זיינען פּונקט אַזױ באַהאַנדלט געװאָרן װי אונדזערע אייגענע מיטגלידער, וועלכע האָבן מאַטעריעל און מאָראַליש מיטגעהאָלפן צו די צוויי ביז איצט דערשינענע בענדער,

אויף אַזאַ אופן איז דער , לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער" באמת די היסטאָריעגראַפיע פון אַלװועלטלעכן יידישן טעאַטער אָן אונטערשיד פון לאַנד, פון פּאַרטײ-ריכטונג, פון צייט און טעאַטער-שטרעבונגען.

אין אונדזער הקדמה צום ערשטן באַנד, האָבן מיר אויך גלייכציי- טיק אָנגעדייט, אַז גראָד איצט, ווען דער ,לעקסיקאָן" איז געשאַפן געװאָרן, לעבט איבער דאָס יידישע טעאַטער אַ גרויסן קריזיס. עס איז דעריבער אפשר נישט מעגלעך געװען צו לײסטן פאַר דעם ;לעקסיקאָן" מיט דער פולער הילף, װאָס ער פאַרדינט. די מאַטע- ריעלע לאַגע איז זייט דעמאָלט געװאָרן נאָך שווערער, און דאָי קומען מיר צו אַ וויכטיקן פּונקט. דער ,לעקסיקאָן" האָט געהאַט מזל, װאָס אין דער פּערזאָן פון זלמן זילבערצווייג האָט ער געקראָגן נישט נאָר דעם פּאַסיקן רעדאַקטאָר, נאָר אויך דעם װיזיאָנער, דעם בעל-חלומות, װאָס האָט אין דער גאַנצער וועלט געזען פאַר זיך נאָר איין אויפגאַ- בע --- זען, אַז דער , טעאַטער לעקסיקאָן" זאָל דערשיינען, און צו דעם צוועק האָט ער זייער אָפּט פאַרביטן דאָס רעדאַקטאָר-טיטל, אויף אַ ,, מענדעלע מוכר ספרים"זועגעלע אוֹן זיך אַרױסגעלאָזט איבער דער וועלט אונדז העלפן שאַפן די מאַטעריעלע מיטלען, און געטאָן האָט דאָס זילבערצווייג דערפאַר, ווייל דער ,טעאַטער לעקסיקאָן" איז אים הייליק און טייער און אַלע קרבנות און אַלע מינים אַרבעטן זיינען אים נישט געווען צו שווער און צו נישט-פּאַסיק אַבי זען פאַר- ווירקלעכט זיין און אונדזער חלום.

די יידישע אַקטיאָרן יוניאָן אין אַמעריקע האָט דאָס אָפּגעשאַצט. זילבערצווייג האָט ביי אונדז נישט געפירט קיין גביר'יש לעבן, פאַר- קערט, ער האָט אָפט געליטן נויט, ווייל מיר האָבן זיך מיט אים געקאָנט נאָר טיילן מיט אונדזער שטיקל ברויט, און אונדזער שטיקל ברויט איז אין די לעצטע יאָרן קליין און דאַר. אָבער װאָס עס איז אָנבעלאַנגען צו מאָראַלישער באַפרידיקונג האָט זי זילבערצווייג ביי אונדז פולשטענדיק באַקומען. די יוניאָן האָט אים באַשטימט אַלס איר ערןדמיטגליד, און עס איז נישטאָ אין דער גאַנצער טעאַטער-

66

זלמן זילבערצווייגיס יובליבוד

פּראָפעסיע אַן אייגענער מענטש, װאָס זאָל זיין אַזױ באַליבט ביי אַלעמען וי זילבערצווייג,

בנוגע מיר פּערזענלעך, ווייסן אַלע, אַז פון דער ערשטער מינוט, װאָס דער רעדאַקטאָר פון , פאָרווערטס", גענאָסע אב. קאהאן, האָט פאַר מיר פאָרגעשטעלט זילבערצווייגן, הערשן צווישן אונדז די בעסטע באַציאונגען. איך האָב ליב זיין אידעאַליזם, זיין ערלעכקייט, זיין טאַקט און זיין ענערגיע --- אייגנשאַפטן, װאָס גייען זעלטן אַלע צוזאַמען ביי איין מענטשן. איך האָב אים גענוי באַאָבאַכטעט אין די אַלע יאָרן, װאָס ער פלעגט קומען און פאָרן פון די פאַראייניקטע שטאַטן, איך האָב אים , געװאַטשט? אפילו אין די לענדער פון אײראָפּע אָדער דרום-אַמעריקע, וואוהין ער איז געפאָרן אין די אינטערעסן פון ,טעאַטער לעקסיקאָן", און מיין איינדרוק איז קיײנמאָל נישט גע ענדערט געװאָרן. ער פאַרדינט צו זיין דער ערן-מיטגליד פון אונדזער אַקטיאָרן יוניאָן און ער איז גלייכצייטיק אַ כבוד פאַר דער יוניאָן. ביי יעדער געלעגנהייט, וואו עס איז געקומען די פראַגע וועגן יידישן טעאַטער, סיי אין דער פּרעסע, סיי אין דיסקוסיעס, סיי אין די אינ- סצענירטע , משפּטים איבערן יידישן טעאַטער? אין אַמעריקע, פּױלן, רומעניע און אַרגענטינע איז ער תמיד אױפגעטראָטן אַלס דער מליץ יושר פון יידישן טעאַטער, נישט דערפאַר, ווייל ער וויל זיין אַן אויס- נאַם צווישן יידישע שרייבער, נאָר ווייל ער גלויבט באמת אין דער וויכטיקייט פון יידישן טעאַטער. זילבערצווייג איז פון די, ליידער, געציילטע יידישע שרייבער, װאָס האָבן ליב יידיש טעאַטער נישט פון פּערזענלעכע אינטערעסן, נאָר אַלס נאַציאָנאַלער ייד, װאָס שאַצט אָפּ די גרויסע וויכטיקע נאַציאָנאַלע מעלה פון יידישן טעאַטער, וועלכע פאַרדעקט אַלע קליינע און אָפט מאָמענטאַלע חסרונות.

און דער לוין פאַר אים איז געקומען,

יידישע אַקטיאָרן, יידישע שרייבער, יידישע געזעלשאַפטלעכע סוער און פּשוט'ע פאָלקס-משנטשן קומען זיך איצט אַלע צוזאַמען צוטיילן אים כבוד, |

פאַרדינט ער עס. אָבער איך ווייס, אַז עס איז פאַראַן איין מין כבוד, ואָס קאָן באמת אויסדריקן דאָס, װאָס מיר פילן צו אים און װאָס קאָן אים באמת מאַכן גוט פילן

דאָס איז --- אַ פאַרענדיקטער ;טעאַטער לעקסיקאַן",

67

זדמן זילבערצווייגיס יובל-בוד

מיט דער זעלבער ענערגיע און פייער מיט וועלכע זילבערצווייג האָט געשאַפן די ערשטע צוויי בענדער ,לעקסיקאָן" דאַרף ער און מוז זיך אויך אַרײנװאַרפן אין פאַרענדיקן זיין ווערק, װאָס שטייט וי אַ בנין אָן אַ דאַך.

די יידישע אַקטיאָרן יוניאָן װעט, פּונקט װי בי די ערשטע צוויי בענדער, טאָן אַלץ װאָס אין אירע כחות, און איבער אירץ כחות, מיטצוהעלפן, אַז דער חלום, װאָס האָט זיך אָנגעהױבן ועבן אין 6 אין אָפיס פון דער יידישער אַקטיאָרן יוניאָן, זאָל פולשטענדיק פאַרווירקלעכט ווערן.

און דאָס גלויב איך און בין איבערצייגט װעט זיין דער אמת'ער אויסדרוק פון פאַרערונג צו אונדזער יובילאַר זלמן זילבערצווייג, דער ערן-מיטגליד פון דער יידישער אַקטיאָרן יוניאָן אין אַמעריקע.

די אַרנאַניזאַציץ פון אירישע קאַמפּאָזיטאָרען באַגריסט האַרציק דעם פאַראייביקער פון אברהם גאָלדפאַדענס שאַפונג --- דאָס יידישע טעאַטער, דעם ליבן יובילאַר זלמן זילבערצווייג. שלום פעקונדא, פּר עזידענט הענרי לעפּקאָװיטש, סעקרעטאר

זלמן זילבערצווייגן, דעם ליבהאָבער נומער איינס פון יידישן טעאַטער -- אַ גוט יום שוב. |

איזידאַר און דושעני קעשיר

מזל טוב דעם פאַרליבטן אין יידישן טעאַטער און אין זיינע פאַלשע און אמתע כהנים, דעם באַשרײבער פון אַלטן און נייעם יידישן

טעאַטער, זלמן זילבערצווייג, יעקב פּישמאַן

סאַניאַ בירמאן

68

זלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד 66666666666:665664 עטאט

חיים עהרענרייך

א טאָפּלטער מאַנומענט

דער , לעקסיקאָן פון יידישן טעאַ- טער" איז ניט בלויז א מאַנומענט פון דער יידישער טעאטערוועלט. ער איז אויך א מאַנומענט, װאָס זיין רעדאַקטאָר, זאַמלער, פּאָרשער און שרייבער, זלמן זילבערצווייג, האָט זיך אַליין געשטעלט . ביים לעבן, כאָטש זיין ליטעראַטוד-ט/- טיקייט איז נאָך אין סאַמע בלי. דער ,לעקסיקאָן" איז אַן אַרבעט, װאָס מיט אַלעץ זיינע חסרונות -- און מסתמא האָט ער חסרונות -- איז עס אַן אויסדרוק פון אומגעהייערער ענערגיע, וויסן, אויסערגע- וויינלעכע אמביציע און אן עקשנות, װאָס אין כמעט לעגענ- דאַריש. דער ,לעקסיקאָן" איז א באַװייז, דער ממשות'דיקער אויפדרוק פון אָט די אייגנשאַפטן זילבערצווייגס.

איך געדענק נאָך דעם סוף זומער פון איבער פערצן יאַר | צוריק, ווען זילבערצווייג איז צום ערשטן מאָל אָנגעקומען קיין אַמעריקע מיט זיין פּלאַן. אַמעריקע האָט דאמאָלס טאַקע דורכ- געלעבט אירע יאָרן פון , פּראָספּעריטי", אָבער די פּראַספּעריטי האָט זיך שוין געהאַט אָפּגעטאָן פון יידישן טעאטער. קומען מיט אַ פּראָיעקט, װאָס האָט געדאַרפט אָפּקאָסטן א פּאַר צענד- ליק טויזנט דאָלאר האָט געהאַט אין זיך---אין אונדזערע אויגן - א דאָדקיכאַטישקײט, װואָס האָט זיך אָפּגעשפּינלט אויף איר טרעגער. געקומען איז זילבערצווייג דאמאָלס פון ארץ ישראל, דאָס לאַנד פון גרויסע חלומות, גראַנדיעזע, געװאַגטע טרוימען, און מיר האָבן נאָך דאַמאָלס ניט געוואוסט, אַז דאָרט האָט מײן

ע|

69

זדלמצן זילבערצוייג'ס יובליבוךד

יט יי טיט טי אט לטיה אי '.: יוא

זיך שוין אויסגעלערנט צו פּאַרװאַנדלען טרוימען אין ווירק- לעכקיימן.

מיר האָבן דאַמאָלס פּרובירט איבערריידן, אָפּרידן זילבער- צווייגן פון זיין פאַנטאַזיע, אָבער איבערגערעדט האָט ער אונדז, געמאַכט צו גלויבן האָט ער אונדז. ,אויב איר ווילט, איז עם ניט קיין חלום"--- זילבערצווייגס ערשמע שוועריקייט איז גע- ווען צו מאַכן אונדז צו גלויבן. ער האָט געקנעלט מיט דער אַקטיאָרן יוניאָן, ער האָט געקנעלט מיט כלל-טוער, מיט רע- דאַקמאָרן פון צייטונגען, מיט שרייבער, מיט יידישע מעצענאַטן. ער האָט ,מיט איין האַנט" געדאַרפט שאַפן אַ שטימונג פאַר זיין אַרבעט, אַרויפרופן באַגייסמערונג און גלויבן און פּאַרװאַנדלען די באַגײסטערונג און דעם גלויבן אין אָרגאַניזירטער געלט-שאַ- פונג. מיט דער , אַנדערער האַנט" האָט ער געדאַרפט זאַמלען די מאַטעריאַלן פאַרן ווערק, שטודירן, פאָרשן, פאַרצייכענען. שרייבן, דער אמת איז, אַז ניט צוויי ,,הענט", נאָר אַ פּאָר טוץ איז ניט גענוג, און וויפל קעפּ מען דאַרף פאַר אַזא אונטערנע- מונג! און דאַך האָט ער זיין פּלאַן דורכגעפירט, זיין אידייע פּאַרװוירקלעכט, | |

איך גלויב ניט אויב ס'זיינען דאָ אַ טוץ מענטשן, װאָס ווייסן און באַנרייפן דעם חיבוט הקבר װאָס זילבערצווייג האָט דורכגעמאַכט, די אַנטוישונגען, די אַנגסטן -- אַפּילו די בזיונות -- אין די פאַראייניקטע שמאַטן און אין פּױלן, אין בראַזיל און אין פּאַריז, אין ווין און אין יאַסי, אַלץ כדי צו געבן דעם יידישן טעאַטער אַ לעקפיקאָן.

דעם יידישן טעאַטער --

אין דער אמת'ן געניסט די יידישע צייטונג מיטן יידישן זשורנאַליסט פון דעם לעקסיקאָן. ס'איז איצט שווער צו פּאַר- שטיין װאָס אַ שרייבער האָט געמאָן מיט פופצן יאָר צוריק, ווען מ'האָט געדאַרפט גענויע אינפאָרמאַציע וועגן אַ יידישן טעאַטער-

10

זדלמן זילבערצוייגי'ס יובל-בוד

ענין, אָדער א פּראָמינענטער יידישער שוישפּילער איז געשטאָרבן, וואו האָט עֶר דאַמאָלס באַקומען זיינע ידיעות -- און געדארפט האָט ער זיי גלייך -- וועגן דעם לעבן און דער קאריערע פון דעם קינסטלער ? מסתמא זיינען דאַמאָלס יידישע מעאַטער- קינסטלער נאָך ניט געשמאָרבן .

פאַראן אַזױנע, װאָס קויפן זיך איין יענע וועלט מיט איין װאָרט, מיט איין טאַט, מיט איין געדאַנק. זילבערצווייג האָט זיך איינגעקויפט עולם הבא מיט א גרויסן מאַנומענטאַלן ווערס. - דער , לעקסיקאָן פון יידישען טעאטער". אפילו ווען ער װאָלט קיין אַנדערע שורה ניט געשריבן, װאָלט זיין נאָמען פּאַרבליבן איינגעקריצט אין דעם פּנקס פון יידישן װאָרט. ער האָט מחיח מתים געווען אַ וועלט -- אַ וועלט װאָס לעבט און פאַרבליט אַזױ שנעל -- און ער האָט מיט דעם זיך אַלין געשטעלט 8 א מאַ- נומענט ביים לעבן.

ווינטש איך אים צו זיין 90-יאָריקן ליטעראַרישן יוביליי, אַז ער זאָל פארענדיקן אָט די גרויסע אַרבעם. איך וויים וי טייער זי איז אים, און וי וויכטיק זי איז פאַר אַלע, װאָס האָבן ליב די יידישע קונסט און קולטור.

. אונדזער פיבן שװאָנער און פעטער זלמן זילבערצווייג באַגריסן

מיר פון גאַנצן האַרצן צו זיין יום-טוב, װואָס איז אויך אונדזער יום" סוב.

די עטלעכע חדשים, װואָס ער האָט מיט אונדז פאַרבראַכט אין בוענאָס איירעס, זיינען ביי אונדז פאַרבליבן אויף שטענדיק וי די גליקלעכסטע טעג אין אונדזער לעבן. |

מיר ווינטשן אים אַ גליקלעך לעבן מיט אונדזער שוועסטער, שווע- גערין און מומע מרים און זייער איינציק קינד אבשלום.

משח, מאַניע, יצחק און אפתר פלויממוים און טויבע שפּיראַ

בוענאָס אוורעס, אַרגענטינע

171

זדלמן זילבערצוייגי'ס יובליבוד

יעקב קירשענבוים דער באַפּוצער פון יידישן טעאַטער

איצט ווען מען פייערט זלמן זילבער- צוויינס 20 יאָריקע ליטעראַרישע טעט- קייט, איצט ווען ער האָט ווידער אַרוסגע- נעבן אַ ניי בוך ,טעאַטער מאָזאַאיק", און מיר ווייסן, אַז ער האָט שוין פאַרטיק כמעט דעם גאַנצן מאַטעריאַל פאַרן דריטן און לעצטן באַנד ;לעקסיקאָן פון יידישן טעאַ- טער", שווימען אויף אין אונדזער זכרון פאַר- שידענע געדאַנקען ווענן די ערשטע טעג פון זילבערצווייגס אָנקומען קיין אַמעריקע אַלס דער ,פאַרווערטס" קאָרעספּאַנדענט פון ארץ ישראל.

פון די אַרטיסטן פון פּוילן, וועלכע האָבן אימיגרירט אין אַמע- ריקע, זיינען מיר נאָך איידער זלמן זילבערצווייג איז געקומען קיין ניו יאָרק, אינפאָרמירט געװאָרן, אַז ער איז צוגעבונדן מיטן גאַנצן פייער פון זיין נשמה צום יידישן טעאַטער.

אָט די דאָזיקע צוגעבונדנקייט און זיין װאַרעמער אינטערעס צום יידישן טעאַטער האָט מיך אינטערעסירט צו זיין איינער פון די ערשטע אויסצושטרעקן אים מיין האַנט, װי איך האָב דאָס געטאָן צו פיל אַנדערע יידישע טעאַטראַלן, קריטיקער און שריפטשטעלער.

ייענענדיק וילבערצווייגס נייעם בוך ,טעאַטער מאָזאַאיק? דערמאָנט מען זיך וויפיל שוועריגקייטן, וויפיל ליידן און צרות ער האָט דורכגעטראָגן ביז ער האָט דערלעכט צו זען אפילו דעם ערשטן באַנד פון ,;לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער?, צרות, װאָס האָבן נים אויפגעהערט, נאָר אָנגענומען אַן אַנדער געשטאַלט אויך ביז ער האָט אַרױסגעבראַכט דעם צווייטן באַנד ;לעקסיקאָן".

אונדז איז אויסגעקומען צו זיין גאָר נאָענט ביי דער אַרבעם. מיר זיינען געשטאַנען ביים געכורט פון ;לעקסיקאָן" און מיר האָבן געהערט די וויייגעשרייען און דאָס קרעכצן . . . און מיר האָבן דעריבער גוט באַאָבאַכטעט די אַרגאַניזאַטאָרישע פעאיקייט פון דעם בעל

72

זלמן זילבערצווייג'ס יובל-'בוד 6660 ווא

יובל, און ניט איינמאָל איז אונדז איינגעפאַלן דער געדאַנק, אַז ווען זלמן זילבערצווייג װאָלט געבוירן געװאָרן אַ סך פריער, און װואָלט, אַ שטייגער, געקומען קיין אַמעריקע מיט 80 יאָר צוריק, װואָלט ער מיט זיין פילזייטיקער פעאיקייט, פאַרנומען איינע פון די אָנגע- זעענסטע שטעלן אין אונדזער יידישער נאַָס. ער װאָלט געװאָרן אַן אַרבעטער-פירער, אַ רעדאַקטאָר, אַ טעאַטער-דירעקטאָר, און ווען ער װאָלט ניט געהאַט קיין קינסטלערישע אַמביציעס, װאָלט ער מיט זיין ענערגיע און אויסדויער געװאָרן אַ דייכער ביונעסמאַן.

זילבערצווייג איז אָבער געקומען קיין אַמעריקע ווען מען האָט ‏ שוין געפילט אין דער לופטן די ירידה פונם יידישן טעאַטער, און ווען ער האָט פאָרגעשלאָגן פּלענער ווענן אַ ,לעקסיקאָן" צו די פירער פון דער אַקטיאָרן יוניאָן ראובן גוסקין, דזשין נגרינפעלד און דער עקזעקוטיוו קאָמיטע, װאָס איז באַשטאַנען פון וויכטיקע שוישפּילער און טעאַטער-טוער, האָבן זֵיי שטילערהייט גערעדט צווישן זיך וועגן זלמן זילבערצוויינן װוי װועגן אַ בעל חלום, אַ משוגענער, װאָס וויל דורכפירן אַ זאַך, װאָס אין פּשוט ניט מענלעך. נאָענטע פריינט פון זלמן זילבערצווייגן האָבן פּרוכירט אים באַווייזן, אַז באַקאַנטע טעאַטראַלן און שריפטשטעלער האָבן שוין פאַר אים געהאט געמאַכט ענלעכע פאַרזוכן אַרויסצוגעבן אַ ,טעאַטער לעקסיקאָן" און זיינען דורכגעפאַלן,

אַלע טענות, אפילו אַלע קריטיקן האָכן אונדזער היינטיקן בעל יובל ניט אָנגעשראָקן און ניט אַנטמוטיקט, ער איז מיט יעדן טאָג פון זיינע ליידן געװאָרן אַלץ מער און מער פאר'עקש9'ט און ניט אָפּגעטראָטן פון זיין פּלאַן, װאָס איז ביי אים געװאָרן ממש אַן אידעע. די צרות און ליידן האָבן זילבערצווייגן אַלץ מער קריסטאַליזירט זיינע פּלענער און גלייכצייטיק געשטאַרקט זיינע הענט.

איצט ווען זילבערצווייג זיצט ביי אַ מאַהאַגאַני שרייב-טיש אלס רעדאַקטאָר פון דעם ,אידישען אַמעריקאַנער? און פירט אָן קאַנפע- רענצן מיטן אַרױסגעבער פונם ואָכנבלאַט מר. לואיס גערסאָן וועגן דעם ליטעראַרישן אינהאַלט פון דעם װאָכנבלאַט, איז זיך שווער פאָרצושטעלן, אַז דאָס איז דערזעלביקער ,פליענדער האַלענדער", דער ברויזנדער און ענטוזיאַסטישער פאַרליבטער אין טעאַטער. אָבער דאָס איז נאָר אויסערלעך, באמת איז זילבערצווייג פֿאַרבליבן דער איבערגעבענער דינער פון יידישן טעאַטער. צו זיין שרייב-טיש ציען

73

זדלמן זילבערצוייגי'ס יובל-בוד

04 ,0200 5 ,א א אס ס ס ס 5 5 סעסְעסאסאנאפן

זיך ניט נאָר פעדים פון וועלט-נייעס, נאָר ער קריגט ידיעות וועגן אַלץ װאָס קומט פאָר אין די יידישע טעאַטערס און אַרום די יידישע טעאַ- טערס איבער גאָר דער וועלט. אט דער שרייב-טיש אין דער רעדאַק- ציע פון ,אַמעריקאַנער? איז וי אַ אקלירינג ביוראָ" פון אַלץ, װאָס קומט פאָר אין אונדזער יידיש קולטורעלן לעבן.

זוכט זילבערצווייג ביזנעס? זוכט ער פּאָפּולאַריטעט? דאָס זיינען פראַגן און ספּעקולאַציעס, װואָס יעדער טייטשט אויס אויף זיין אופן,

מיר גלויבן, אַז זילבערצווייג אַרבעט אין דער ריכטונג און אויף דעם געביט, ווייל ער איז דורכגעדרונגען מיט דער אַרבעט און לעבט זיך אויס אין איר.

מיר ווייסן, אַז זילבכערצווייג באַלאַנגט צו דער גרופּע פון אונדזע- רע פייאיקסטע טעאַטראַלן. ער שפּרינגט מיט עלאַסטישער לייכטקייט איבער די טיפסטע אָפּגרונטן און באַמערקט ניט אָפט די חסרונות און שװואַכקײיטן פון די העלדן פון זיינע טעמען. ער שפּינט זיין אַרבעט ארום דעם יידיישן טעאַטער און טראַכט ניט וועגן די רעזולטאַטן אַזױ לאַנג ביז ער דערגרייכט זיין ציל. ער וייסט, אַז דאָס יידישע טעאַטער פון היינט איז אַ וועלט מיט רייד אָן געדאַנקען, און ער זוכט אויסצופּוצן דאָס טעאַטער און אָנטאָן א שטריימל די ,כהנים" פון טעאַטער. ער דערמאָנט אָן י. ל. פּרץ'ס ,שטריימל-מאַכער", טראָצדעם װואָס ער ווייסט, אַז דאָס יידישע טעאַטער גייט באַרג אַראָפּ שטעלט ער אונטער זיינע ברייטע פּלייצעס און פּרובירט צוריק צו שטופּן דעם: בנין צו דער באשטימטער הויך פון אַן אמת'ער יידישער קולטורעלער אינסטיטוציע.

קיינמאָל אין לעבן װעלן מיר ניט פאַרגעסן דעם יום-טוב פון די אייניקע חדשים ווען איר, ליבער זלמן זילבערצווייג, זיינט געווען אונדזער נאַסט אײן בוענאָס איירעס. ביי אייער שמחה זיינען מיר מיט

דער נשמה ביי אייך. ראָזע און בנימין לאקס

בוענאָס איירעס

74

זלמן זילבערצוייג'ס יובליבוד

דר. מאיר גייער

אַ שטאַרקער רצון -- עקשנות דיק

8 בינטל זכרוגותס (געװידמעט דעם חתן היובל)

==

אין א שיינעם זומערדיקן נאַבמיטאָג, זיצנדיק אין קאַפע ,וארשאווא" אין לעמ- בערג, האָט מיר מיין חבר אוֹן חדר-קאַלענע יודל גוטמאַן מודיע געווען, אַז ס'וויילט ביי אונדז אַ יונגערמאַן זילבערצווייג פון אַמע- ריקע, װאָס ניט אַרויס א יידישן טעאַטער- לעקסיקאָן --- און אַז מ'נרייט צו פאַר אים אַן אַװנט אין יידישן טעאַטער און -- אַז איך מוז --- אַזױי איז געווען דער נוסח, מיט וועלכן מ'האָט ביי אונדז גערעדט צן א צווניסטישן עסקן -- איינלייטן דעם אַוונט מיט עטלעכע וערטער,

אין פּרינציפּ בין איך מסכים געווען. אָבער איך האָב נישט געוואוסט ביז צום אייננטלעכן אַוונט, וי אַזױ דער גאַסט שטעלט זיך פאַר דעם גאַנצן ענין, ווייל איד האָב ערשט עטלעכע מינוט פאַר דער התחלה פונם אַװונט געהאָט די געלעגנהייט זיך פּערזענלעך מיט אים צו באַקענען, און דער נאַסט חאָט מיר גיד אויף זיין לשון דערקלערט, אַז ער האָט בדעה צו געבן אַן איבערבליק איבער דער אַנטװיקלונג פֿון דער בינע פון אנהוֹיב ביז צום גענגעבענעם מאַמענט .

אונטער די קוליסן האב איך געזען מיט װאָס זילבערצווייג הויבט אָן דעם אַװנט. דאָרט האָט זיד פּרימיטיוו כאַראַקטעריזירט איינער פון די שרידים פון די אַזֹי-גערופענע בראָדער פאַלקסזינגערס. --- דער פּלאַן איז מיר שטאַרק געפעלן און איך בין נעװאָרן א פריינט פון דער אידעע און דעריבער אויך מיט זילבערצווייגן.

פאַר מיר האָט באַגריסט דעם עולם איינער פון די יידישע שרייבער. איד דערמאָן זיך, אַז ער האָט זיד אַריינגערעדט אין אזא מין התלהבות, ריידנדיק פון גאַלדפאַדען, אַז ער האָט אים פאַהנלייכט מיט נעטהען. דער עולם האָט עס אָננענומען . . ,

15

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב?ל בוד

איך האָב זיר אין מיין שמועס באַשרענקט נאָר אויף דער יידישער בינע, און געוויינלעך אַ ביס? ברייטער אַרומנערעדט וועגן גאָלדפאַדען, אַזױ, אַז איד האָב אַריבערגעכאַפּט מיין צייט-טערמין מיט שטאַרקע פינף מינוט און האָב דערפאַר אַריינגעכאַפּט אַ סוף פון פריינט זילבערצווייג, װאָס האָט פון איין זייט גע'טענה'ט, אַז ס'וועלן אים פעלן די פַּאָר מינוט, אָבער תוך כדי דבור האָט ער מיך מפייס געווען מיט דער באַמערקונג, אַז איך האָב נענעבן אינטערעסאַנטע ידיעות.

איך בין אָבער פון דער ערשטער רנע אֵן געווען ביי דער זאַך נופא און האָב געווינטשט דעם גוטיטשקן און פארט זייער ענערנישן נאַסט, װאָס איז געווען אי דער רעזשיסאָר, אי דער רעדאַקטאָר און קאַנפע- ראַנסיע, דעם בעסטן דערפאָלג. װאָס נענטער איך האָב זיד מיט אים באקענט, אַלֵץ מער האָב איך אים געאַכט און לסוף האָב איך אים אַפילו ליב באַקומען. ער האָט מיר אימפּאַנירט מיט זיין שטאַרקן רצון, װאָס האָט זיד אָנגעשלאָנן האַרט אָן עקשנות,

נאָך יעדן פּראַגראָם-נומער האָט ער זיד באַװויזן אויף דער בינע און אין געציילטע ווערטער, אָבער פו? תוכן, האָט ער דעם פּובליקום געוויזן, װי אין אַ שפּיגל, יעדן שריט, װואָס די יידישע בינע האָט נע- מאַכט. די שוישפּילער האָבן גענעבן בילדער פון יעדער שטופע. אט האָט דער אַרקעסטער געשפּילט די אַװערטור פון ,בר-כוכבא" און באַלד האָט מען פאָרגעשטעלט די בעסטע סצענעס פון , שולמית" און אַזױ איז מען אַריבער איבער , מישקע מיט מאַשקע"-סצענעס צו יעקב נאָרדין און אַזױי ווייטער, און כרי דאָס פּובליקום זאָל קאָנען מיטגניין, האָט דער גאַסט מיט זיינע קלאָרע ווערטער באַלױכטן די סיטואַציע, און װוי אַ גנוטער לערער האָט ער אַרױסגעהױיבן די פּונקטן, װאָס האָבן געהאָט אַ באַשטימטן באַטײט פאַרן ענין.

דער אַװנט האָט געדויערט ביז שפּעט אין דער נאַכט, אָבער דער עולם האָט זיך כסדר סמיט אינטערעס צוגנעהערט צו אַלעמען. די קינסטלער האָבן זיר באמת באַמיט צו געבן זייער בעסטעס, ווייל אויר זיי האָבן ליב באַקומען דעם חשוב'ן גאַסט, װואָס האָט באַהאַנדלט זייער טעאַטער וי אַן אָפּנעציטערט, איין און איינציק קינד. און ער האָט נישט גלאָט גערערט, נאָר רעפערירט; נישט נאָר גענעבן אַ גע- לוננענע פאַטאַנראַפיע פונם יידישן טעאַטער באותו מעמד, נאָר אויך

76

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב?-בוד ואווא

זייער באַלערנדיקע ווינקען, װי אַזױ מיטצוהעלפן ביי דעם וייטערן אַנטװיקלען פון דער יידישער קונסט, |

און אויך דער עולם האָט ליב באַקומען דעם טייערן גאַסט, אַזױי אַז ביי די ווייטערע סצענעס האָט מען אים שוין געמאַכט גרויסע, האַרצעדיקע אַװואַציעס -- דער לעמבערנער עולם קאָן דאָס -- און צום שלוס האָט מען אים באַנלייט מיט ברכות, אַז ער זאָל מצליח זיין אין זיין עסקשנות'דיקן וועג,

איך שטרייך אונטער ,עקשנות'דיק", ווייל צװוישן די ווערטער פונם גאַסט האָט זיך אַרױסגעהערט אַ מין דעקלאַראַציע, װאָס האָט גערופן, כמעט געשריגן: ,איך בין דאָ, ביי אייך, כדי צו בעטן אייער הילף פאַר מיין ווערק, אָבער זייט וויסן, אַז אויב איר וועט אַפילן נישט העלפן, װועט מיין װוערק פאָרט אויסנעפירט וערן, וויי? איך בין אָנ- געזאָטלט מיט אַ שטאַרקן, עקשנות'דיקן רצון, װאָס װויל נישט און טאָר נישט זען קיין מכשולים, שוועריקייטן וכדומה. דאָס קאָן העכסטנס נאָר אָפּשלעפּן אָבער נישט אָפּהאַלטן אָדער נאָר חלילה צונישט מאַכן די אויספירונג פון מיין פּלאַן."

נישט אומזיסט וװוערט דאָס לעבן בכלל און דאָס יידישע לעבן בפרט אַנגערופן אַ ,נלגל החוזר בעולם". אויב מען װיל ערנסט צו- גרייטן פאַר דער צוקונפט, מוז מען זיך קודם כל אויסאַרבעטן אַ רדיכ- טיקע אויפפאסונג פון דער פאַרנאַנגענהײט, און פאַרקערט,

,איד ברענג אייך אַ בילד פון דער פאַרגאַנגענהײיט און איר דאַרפט נאָר וועלן עס ריכטיק זען און פאַרשטײן, כדי איר זאָלט באַקומען דאָס ריכטיקע פאַרטרויען צו מיר און צו מיין ווערק, װאָס איך נדייט צו פֿאַר אייך, פאַר מאַרגן, ד. ח. פאַר דער צוקונפט. אין עס וי דער נביא זאַנט: ,לכו נא ונוכחה" . . . אוב איר ווילט מיר מיטהעלפן צו פאַרענדיקן מיין װערק, װאָס זאָל לייגן דעם גרונטשטיין פאַר דער געשיכטע פון יידישן טעאַטער און יידישער קונסט מיט יידישע קינסט- לער און דראַמאַטורגן, װעט איר באַװייזן אייער באַשלוס צו העלפן פאַרבינדן דעם יידישן עבר מיטן יידישן עתיד, אָדער ריכטיקער צו העלפן, אַז דער עתיד זאָל זיין יידיש . . . װעט איר נישט מיטהעלפן, וועט איר נאָר ווייזן, אַז אייךד פעלט דאָס פאַרשטענדניש פאַר דער יידישער פאַרגאַנגענהײט . . . אָבער איר וועט באין אופן דורכדעם נישט אוממעגלער מאַכן מיין ווירקן פאַר א יידישער צוקונפט. איך,

77

זדלמן זילבערצוייג'ס יובליבוך

בכשאני לעצמי, בין איבערציינט, אַז איך גיי דעם ריכטיקן ווענ, אויף וועלכן װי געזאָגט --- מכשולים קאַנען מיך נאָר אויפהאַלטן, אָבער נישט פון אים אָפּהאלטן. , .7

און די צייט האָט דעם נאַסט רעכט גענעבן. מ'האָט אויפן אָרט נישט געקאַנט זאָגן, אַז דער עולם איז נישט מיט אים, דער פּועל יוצא פונם אַװונט איז געווען זייער פּאַזיטיוו, אַ לאַננע צייט האָט מען נאָך אַלץ נערעדט פונם אַװונט און דעם ליבן, סימפּאַטישן נאַסט און מ'האָט באַשטימט דעם יידישן טעאַטער-לעקסיקאָן פאַר אַ פּריין פאַר פליי- סיקע טעאַטער-באַזוכער, ווער פ'האָט זוכה געווען צו באַקומען דעם פּרייז, האָט זיך מיט אים שטאַרק געפרייט און אים זייער טייער געהאַלטן,

אויב די צייט האָט זיך דאָרט נישט שטאַרק געענדערט, איז דער לעקסיקאַן נאָך פאַראַן אין אַ סך יידישע הייזער און ווערט נערן באַ- נוצט װוי פריער,

איך קען זילבערצווייגן אַזױ לאַנג און ווייס וועגן זיינע רערגריי- בונגען אַזױ פיל, אַז עס װואָלט אפשר פאַרנומען דעם גאַנצן בוך ווען איך זאָל וועלן וועגן דעם אַלעמען שרייבן, זילבערצווייג איז אַ זייער. פאַרבנרייכע פינור, אָבער זיינע גרעסטע פאַרדינסטן ליגן אין זיין אַרבעט פאַרן יידישן טעאַטער. סיר דאַכט זיך, אַז עס איז צו פאַר" דאַנקען זילבערצווייגן, װאָס אַזױ פיל יידן ווייסן און אינטערעסירן זיך מיטן יידישן טעאַטער. זילבערצווייג איז געװאָרן אַ מין פּערזאָניםי- צירונג פון דעם יידישן טעאַטער. ער איז זיין גייסט און זיין נשמה.

יעדעס מאָל ווען מען דערמאַנט זילבערצווייגס נאָמען, טראַכט

מען וועגן יידישן טעאַטער. זאָל מען דעריבער נאָך לאַנג, לאַנג ריידן ווענן זילבערצווייגן און פּראַווען אים יובילייאומס, ווייל אַזױ לאַנג וי מיר וועלן דאָס טאָן, וועלן מיר ווייניקסטנס זיין זיכער, אַן עס פעבט און געדייעט דאָס יידישע טעאַטער אין בעסטן זין פון װואָרט. י. פּאַרסקי

78

זלמן זילבערצוייג'ס יוב? בוד

דר. מ, סודאַרסלי ולמן זילבערצווייג אין ליטע

ווען מען יל דערקענען אַ מענטשן ואָגט אַ ווערטל, זאָל מען פאָרן אין זיין לאַנד, צו אים אַהײם, הייסט עס. דאָרט זעט מען אים אַמ'בולט'סטן אין זיינע אַלע פאַרבן, שאַטירונגען; דאָרט שיילט ער זיך אַמ- קלאָרסטן אַרױס פון זיין סביבה מיט אַלע זיינע אייגנשאַפטן, מיט זיינע מעלות און

חסרונות, בנוגע זילבערצווייגן האָט פּאַסירט דאָס אומגעקערטע -- אים האָב איך דערקענט

אַמבעסטן ווען ער איז געקומען צו אונדז קיין ליטע, ד. ה. צו מיר אַ היים,. און וועגן אייניקע עפּיזאָדן פון זיין פאַרברענגען מיט אונדז אין ליטע-לאַנד זאָל מיר דערלויבט זיין צו דערציילן דאָ לכבוד זיין שמחה, ווען ער האָט שוין אַריבערגעשפּרײזט שלושים לדעה פון זיין ליטעראַרישן שאַפן. אל 2 אל

פון די יידישע צייטונגען אין ריגע האָבן מיר זיך דערוואוסט, אַז זלמן זילבערצווייג, דער רעדאַקטאָר פון טעאַטער-לעקסיקאָן, גע- פינט זיך שוין אין לעטלאַנד און באַלד דאַרף ער אָנקומען קיין ליטע, נאָר ווען און װי אַזױ װעט ער קומען -- האָט מען ניט געוואוסט. ער האָט געהאַט אַ פּולישן פּאַס, און מיט פּוילן זיינען די ליטווינער געווען שטאַרק צעקריגט. פאַר אַ פּוילישן בירגער זיך אַרײנצוכאַפּן דאַן קיין ליטע איז געווען כקריעת ים-סוף. נאָר פאַר זילבערצווייגן כידוע, זיינען אַלע וועגן אָפן, און אַ דאַנק זיין לעקסיקאָן זיינען אַלע גרענעצן פאַר אים געווען אָפּגעװישט. פּראַנק און פריי האָט ער אויך אַריבערגעשפּרײזט דעם פּוליש-ליטװישן גרענעץ.

אין אַ מיטן מיטװאָך, אָן אומרואיקייט און שושקעריי אין יידישן טעאַטער פון קאָװנער , פאָלקסהויז" --- זלמן זילבערצווייג איז דאָ, כ'ניי אַרױס אין פאָיע. מ'באַקענט מיך מיט אים,

79

זדמן זילבערצווייגיס יוב?'בוד

--- נאָר װאָס געקומען פון דער באַן, --- זאָגט ער אַרױס בנשימה אחת --- און, װי מיין שטייגער איז תמיד, קום איך גלייך פון דער באַן אין טעאַטער אַרײן --- דאָס איז מיין היים,. דער לעקסיקאָן פירט מיך גלייך צו די אַקטיאָרן, זיי זיינען מיינע קינדער, אמת, אַ שווער געזינטל אפילו, נאָר איך האָב זיי ליב און פיל זיך גוט צווישן זיי.

אָט דאָס איז געווען דער ערשטער ברוך-הבא ביי מיין באַגעגעניש מיט זילבערצווייגן. פון דאַן אָן איז זילבערצווייג געװאָרן אַ נאָנטער פריינט אויך צו מיר, אַן אָפּטער גאַסט, אַ יוצא ובא אין מיין קאָװונער היים צו יעדער צייט און כיי יעדער געלעגנהייט.,

און מערקווירדיק --- דער איינדרוק, װאָס ער האָט געמאַכט אויף מיר ביי מיין ערשטער באַקאַנטשאַפט מיט אים, איז פאַרבליבן אויף עד היום. שטענדיק אַ צופרידענער, אַ שמייכלענדיקער, ווען עס איז אפילו גאָרנישט ניטאָ פון װאָס צו זיין אַזױ צופרידן און פריילעך, פול מיט אימפּעט, מוט און ענערגיע פאַר וייטערדיקן שאַפן און טאָן. יעדע שווערע סיטואַציע אין זיין שטענדיקן װאַנדער-לעבן פּטר'ט ער אויך אָפּ מיט אַ וויץ און . . . שוין!

ער איז שוין ווידער פול מיט בטחון, זיין פּנים שטראַלט שון ווידער מיט האָפּנונג און פרייד פאַר ווייטערדיקער אַרבעט איבער זיין לעקסיקאָן, זיין שווער און ביטער אױיסגעהאָדעװעט קינד, אַרום וועלכן ביי נאָרמאַלע אומשטענדן האָבן זיך געדאַרפט מטפּל זיין אַ גאַנצע מחנה באַבקעס און מאַמקעס. אָבער זילבערצווייג האָט כמעט אַלײן ממש מיט אַן איבערמענטשלעכער מסירת נפש, דורכגעטראָגן זיין לעקסיקאָן דורך אַלע , פייערן" און ניט געלאָזט אויף אים אַ שפּרענקעלע פאַלן,

מיט װאָס דערקלערט זיך עס אָט די אומדערמידלעכע ענערגיע, װאָס זילבערצווייג האָט אַרױסגעװיזן ביים שאַפן דעם טעאַטער-לעק- סיקאָן, פאַרנאַכלעסנדיק זיינע אייגענע אינטערעסן און היים? ואו ליגט די טרייבקראַפט, װאָס האָט אים באַוואויגן דורכצושפּרײזן כמעט גאַנץ ליטע, אין שניי און קעלט, ניט בלייבן פאַר'יאוש'ט נאָך אַ מיסערפאָלג, נאָר, אומגעקערט, אַ פריילעכער מיט אַ גוטמוטיקן הומאָר פלענט ער דערציילן פיינע געשיכטעלעך פון דער ליבער פּראָװינץ און ווייטער נעמען װאָגלען איבער די קליינע ליטווישע שטעטלעך, פרירענדיק בײינאַכט און באַגײסטערנדיק זיך ביי טאָג פאַר דער ממש הייליקער פאַר אים אַרבעט.

80

זדלמן זילבערצװייג'טס יוב בור

און טראַכטנדיק אַזױ, האָט זיך ניט וילנדיק אין אַן אַרטיקל וועגן זילבערצווייגן אין קאָװונער , פאָלקסבלאַט? אַרױסגעריסן ביי מיר דאָס װאָרט , זילבערצווייג, אַ מערקווירדיקער מענטש", אַזױ וי איך װאָלט דערמיט געװאָלט דעפינירן דאָס אומדעפינירבאַרע אין זילבערצווייגן,

און אויך נאָך דאָ אין אַמעריקע דערשיינט ער אָפט פאַר מיר אַ , מערקווירדיקער", כאָטש ער האָט זיך שוין אַביסל אַמעריקאַניזירט און ווערט , מיט לייטן גלייך", אָבער ער איז נאָךְ אַלץ דער לעבנס- לוסטיקער, פריילעכער, אימפּעטפולער זילבערצווייג, מיט אַ מינע פון צופרידנקייט אויפן פּנים, ווען עס נאָגט ביים האַרצן אַמ;;ל פון אייגענע פּיין און לייד, מיט אַ שמייכל אויף די ליפּן, ווען דער געלעכטער און וויץ זיינען מיט ,, יאַשטשערקעס".

די זעלביקע כאַראַקטעריסטיק קאָן מען אַרױסלײענען פון זיל- בערצווייגס אַן עפּיזאָד, וועגן וועלכן ער דערציילט אַלין אין זיין נאָר-װאָס דערשינענעם בוך אין בילדל , שיער ניט אַ קרבן פון יידישן טעאַטער אין לובלין,"

אַ שטראַלנדיקער פון פרייד און נחת נאָך אַ גרויסן דערפאָלג דערשיינט ער אויף דער בינע פון לובלינער טעאַטער און אַזױ וי ער שטייט, לאָזט זיך אַראָפּ האַסטיק דער לייווענטענער פאָרהאַנג מיט אַ דיק ברעט פון הינטן גלייך אויף זילבערצווייגן, װאַרפט אַראָפּ זיינש ברילן און צעקלאַפּט אים שרעקלעך זיין פּנים, אַזױ אַז ער פאַלט אַזש אין חלשות פון װײיטאָג, נאָר זילבערצווייג פאַרלירט זיך ניט, גיט זיך שנעל אַ שטעל אויף און גיט אַ קאָמאַנדע אַרויפצוציען דעם פאָרהאַנג. ער באַװײזט זיך פאַרן עולם ווידער אַ לאַכנדיקער, אַזױי וי עס װאָלט מיט אים גאָרנישט ניט פּאַסירט, כאָטש ער האָט זיף. געקאָרטשעט אין װײיטאָג,

דאָס זעלביקע איז פאָרגעקומען מיט אים אויפן באַנקעט נאָך דער פאָרשטעלונג: די אַקטריסע ליפּאָװסקאַ האָט אים געלייגט אייז צום פּנים און ער האָט זיך בעת-מעשה געוויצלט, כדי אויפצוהאַלטן די שטימונג און אונטערדריקן די יסורים .

א 3: 3

מיר איז באַקאַנט אָבער אויך אַן אַנדערער זילבערצווייג, װאָס איז לחלוטין ניט ענלעך צו דעם אָקאָרשט געשילדערטן. איך האָב אים געזען אין מאָמענטן, װען עס טוט זיך מיט אײנמאָל אֶפּ פון אים

81

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוך

00::6,06564:ס על רד רעהא

דער לייכטער שמייכל, ווען עס פאַרציען זיך ביי אים די ליפּן אין אַ שטרענגער ליניע, װאָס דריקן אויס ערנסטקייט, גראַדליניקײט פון כאַראַקטער, עקשנות. אמת ליטװאַקישע עקשנות.

ס'פאַרשװוינדט דאַן די גוט באַקאַנטע זילבערצווייגישע ווייבקייט, ס'פעלט אויס דאַן דער שטענדיק אים באַגלײטנדיקער ויץ. ער ווערט אָנגעצונדן װוי אַ העליש פייער, ווערט האַרט וי אַ קיזלשטיין, פאַרלירט דעם קאָנטראָל איבער זיינע אייגענע מאַטעריעלע אינטע- רעסן, וועלכע קומען אַרױס געשעדיקט פון זיין בליצאַרטיקן צוזאַמענ- שטויס מיט אַנדערע.

אַזאַ דערשיינט ער, ווען עס האַנדלט זיך װעגן פעסטשטעלן אַן אמת אין זיין געזעלשאַפטלעכער אָדער ליטעראַרישער טעטיקײט, ווען עס וער? באַגאַנגען אַן עטישער פעלער אָדער אַן עולה לגבי אַ חבר, װאָס איז אים נאָנט און ליב.

אין אַזאַ שיין האָב איך אים אויך געזען בעת זיין באַזוך אין ליטע, און ס'איז כדאי צו פאַרצייכענען עס פאַר דער קומענדיקער געשיכטע, ווייל דער קאָנפליקט, אין וועלכן זילבערצווייג איז געווען אומשולדיקערהייט אריינגעצויגן און האָט אין אים געשפּילט אַזאַ וויכטיקע ראָלע, האָט שיער ניט געבראַכט צו אַ צעשפּאַלטונג פון דער גאַנצער יידישער געזעלשאַפטלעכקײט אין /2 -ע.

זילבערצווייג איז געקומען ;יין ליטע גראָד אין אַ יייט, וען אויף דער יידישער גאַס פון קאָיונע האָט זיך ממש געקאַָכט מיטן יידישן טעאַטער. צוויי /1:פעס, און גראָד גוטע, האָבן דאַן גע- שפּילט אין צוויי באַזונדערע טעאַטערזאַלז. איינער, אַן ערנסטער, מיט זיגמונד טורקאָװו און דינה האַלפּעו' בײאש, דער אַנדערער, אַן אָפּערעטע-און װאָדעװיל-טעאַטער מיט ג רים קרעסין און היימי דזשייי קאָבסאָן אין דער שפּיץ. ביידע טעאַטערס זיינען געווען פול געפּאַקט מיט באַגײסטערטע באַזוכער, און דאָך האָט זיך געכירט אַ האַרטער קאַמף פאַר דער בכורה.

עס אֹל וט

פון יאָרן לאַנג שוין האָט די יידישע ליטווישע אינטעליגענץ (און אַזאַ האָבן מיר געהאַט אַ היבשע אין ליטע!) געפירט אַ שטרייט פאַר אַ בעסערן יידישן טעאַטער. ס'זיינען געמאַכט געװאָרן פאַרזוכן צו שאָפן אַן אייגענעם קינסטלערישן טעאַטער דורך אַ סטודיע, בי דער גרינדונג פון וועלכער דר. מוקדוני איז נאָך בשעתו געוען

82

זדלמן זילבערצװייג'ס יוב7יבוךר

און מיטגעווירקט, נאָר עס האָט זיך דאָך ניט איינגעגעבן. עס האָט פאַרדראָסן די אַלט-פרענקישע אַײינשט; ..; און באַציאונג צום יידישן טעאַטער, װאָס פלעגט באַטראַכט ויִערן פון אַ סך פון פאָלק װי עפּעס אַ מין אונטערגעװאָרפן קינד און מ'פלעגט מוותר זיין אויפן גרויסן באַדײט, װאָס אַ טעאַטער דאַרף האאונן אין אונדזער קולטורעלן לעבן.

אמת, ס'פלעגן קומען קיין ליטע גטנץ באַדײטנדיקע אָנערקענטע גאַסטראָליאָרן, ס'רוב פון אָפּערעטישן שניט, וועלכע פלעגן אויפפירן די אַלט-באַקאַנטע מאַכערײיקעס, אויף שנעל צונויפגעשטוקעוועטע און אָפּגעשפּילטע. האָט זיך געבענקט :אָך אַ בעסערן, מער קינסטלערישן יידישן טעאַטער, וועלכער זאָל באַפרידיקן די געשטעלטע אים העכערע פאָדערונגען און זאָל אויפפירן פּיעסעס מיט אַ גרעסערן קינסטלערישן ווערט און אַ העכערן אידייאישן צוגאַנג,

די יידישע אינטעליגענץ האָט אין טורקאָווס טעאַטער געפונען אַ באַפרידיקונג, געזען די אויסגעבענקטע באַנייאונג און געגעבן אים איר ברכה,

אָבער אויך מרים קרעסין מיט איר חנ'עװודיקן שפּילן ליבן שמייכל, פיין קלינגענדיקער שטימע און אויסערער עלעגאַנץ און היימי דזשייקאָבסאָן מיט זיין וויץ און הומאָר און פיינעם שפּילן און עלע- גאַנטן טאַנצן האָבן באַגײיסטערט דעם עולם און אים געצױגן אין טעאַטער,

עס איז געווען אַ שפע פון טעאַטער-קונסט אויף דער יידישער גאַס, װאָס האָט אַלע שיכטן באַפּרידיקט, אוֹן, דוכט זיך, אַז דער קאַמף פאַר אַן ערנסטן טעאַטער װאָלט זיך אויף אַזאַ אומשולדיקן אופן ליקווידירט, ווען עס מאַכט זיך ניט די געשיכטע זילבערצווייג,

זילבערצווייג איז געקומען מיטן געדאַנק דורכצופירן אַ גאָלך: פאַדעןדפעסטיװואַל לטובת דעם , טעאַטער לעקסיקאָן", אין וועלכן כידוע, ס'זיינען פאַראינטערעסירט אַלע אַקטיאָרן, אומאָפּהענגיק פון דעם זשאַנר, וועלכן זיי שפּילן. זילבערצווייג האָט זיך געװענדט צו ביידע טעאַטערס, אַז זי זאָלן געמיינזאַם דורכפירן דעם גאָלדפאַדען- פעסטיװואַל, װי עס פּאַסט פאַרן פאָטער פון יידישן טעאַטער. ביידע האָבן איינגעװויליקט און אױיסגעאַרבעט אַ פּראָגראַם פון אָװונט. זילבער- צווייג האָט מיט זיין געוויינלעכן אימפּעט זיך גענומען צו דער אַרבעט, אָפּגעזעצט אַן אַפיש, באַשטעלט נאָטיצן אין די צייטונגען און אַלץ האָס געזאָלט גיין לויט דעם אָנגעמערקטן פּלאַן. נאָר אַ װויי

83

+ 4 5

זלמן זילבערצטייג'ס יוב7"בוך

אויף די אַפּישן זיינען געווען אויסגעשטעלט די נעמען פון די אָנטײל- נעמער לויטן אלף-בית, און עס איז אויסגעקומען, אַז דזשייקאָבסאָן איז געשטאַנען אין דער ליסט העכער וי טורקאָוו. אַזאַ מין ,לעסטע- רונג" האָט אַרײנגעבראַכט טורקאָוון אין גרימצאָרן. ער האָט אין דעם דערזען אַ פּחיתת הכבוד פאַר זיך און פאַר זיין טעאַטער, װאָס האָט געזאָלט האָבן די בכורה. אויך זיינע ,גוטע" פּערזענלעכע פריינט האָבן אין דעם דערשפּירט אַ ,דעגראַדאַציע* פון בעסערן טעאַטער:

---;ס'טייטש, ס'קומט דאָך אויס, אַז דער אָנפירער פין דער אָפּערעטע שטייט אױבנאָן און דער לייטער פון קינסטלערישן ערנסטן טעאַטער געפינט זיך פאַרשטעקט ערגעץ אין אַ ווינקל!"

זילבערצווייגס טענות, אַז אַזױ פירט זיך אומעטום, אפילו אין ניו-יאָרק, און מאָריס שװאַרץ, דער רעזשיסאָר און דירעקטאָר פון קונסט-טעאַטער, שטעלט זיך אַליין אַרײן אין דער שורה לױטן א"ב פון אַלע אַקטיאָרן;: אויך די אינטערווענץ מצד געזעלשאַפטלעכע טוער האָט ניט געהאָלפן --- טורקאָוו איז געבליבן אײנגעשפּאַרט. כדי צו פאַרבאָרגן שפּעטער דעם בולט'ן פעלער, װאָס ער האָט געמאַכט, האָט ער גע'טענה'ט, אַז גאָלדפאַדען איז אַן אָפּערעטע-שרײבער און מרים קרעסין און דזשייקאָבסאָן זיינען אָפּערעטע-אַקטיאָרן און ער ויל ניט שפּילן מיט אָפּערעטעלײט, |

האָט זילבערצווייג געמאַכט אַ פאָרשלאַג, אַז עס זאָלן אין איין אָװונט פאָרקומען צוויי באַזונדערע גאָלדפאַדעןדפייערונגען אין ביידע יידישע טעאַטערס מיט איין גױויס פּראָגראַם, װאָס זאָל אַזױ אויסגע- שטעלט ווערן, אַז ס'זאָל קאָנען דורכגעפירט װוערן אין ביידע טעאַטערס, נאָר די אַקטיאָרן, װאָס װועלן דורכפירן זייער טייל אין איין טעאַטער, וועלן שפּעטער דאַרפן אַריבערגײן אין צװוייטן טעאַטער.

זילבערצווייגס פאָרשלאַג איז דורך דזשייקאָבסאָן באַלד אָנגענו- מען געװאָרן, אָבער טורקאָוו, וועלכער האָט לכתחילה אויך מסכים געווען, האָט זיך באַלד צוריקגעצויגן מיט פאַרשידענע דריידלעך. אַלע באַמיאונגען פון מיין פרוי צו קריגן טורקאָווס הסכמה, האָבן זיך ניט איינגעגעבן. דינה האַלפּערן האָט רעװאָלטירט און זי איז געקומען זיך באַטײליקן אין דער איינציקער גאָלדפאַדעןדפייערונג, וועלכע זילבער- צווייג האָט אײנגעאָרדענט און אויף אַ גלענצנדיקן אופן דורכגעפירט מיט דזשיקאָבסאָנס טרופּע אַלײן

84

זלצן זילבערצװייג'ט יוב" בוך

אַזא ; שרעקלעכע" האנדלונג מצד זילבערצווייגן האָט נאָך מער אויפגערעגט טורקאָוון און זיינע , איבערגעבענע" פריינט, און דער ריס צווישן זיי און די געזעלשאַפטלעכע טוער, װאָס האָבן געהאַלטן מיט זילבערצווייגן, וועלכער האָט געקעמפט פאַר אַ פעסטגעשטעלטן אמת און קעגן דער עולה, װאָס טורקאָוו איז באַגאַנגען קעגן חברים און קעגן גאָלדפאַדענען, איז געװאָרן נאָך טיפער.

אַ צופרידענער און אַ טריאומפירנדיקער וװאָס דער אמת האָט געזיגט, װאָס דורך זיין אײנגעשפּאַרטקײט האָט ער אָפּגעװוישט די עולה, וועלכע מ'האָט געװאָלט באַגײן לגבי אַ חבר אן אַקטיאָר און דעם פאָטער פון יידישן טעאַטער, איז זילבערצווייג אָפּגעפאָרן קיין פּוילן אָפּצודרוקן דעם פאַרטיקן מאַטעריאַל פונם צווייטן באַנד , טעאַ- טער-לעקסיקאָן".

: 6 8

יאין אַ האַלב יאָר אַרום, נאָכן צווייטן מאָל פון זיין קומען קיין ליטע, און דאָסמאָל שוין מיסן פאַרטיקן צווייטן באַנד פון זיין ; לעקסיקאָן",. איז זילבערצווייגן ווידער אויסגעקומען אָפּצושרײען אַן אַנדערע עולה, װאָס מ'איז באַגאַנגען דאָסמאָל קעגן אים אַלין,

די פאַרביסענע קעגנער פון זילבערצווייגן און די טרייע פריינט פון ז. סורקאָוון האָבן אינצווישן אויסגעפונען אַ געװאַלדיקן פאַר- ברעכן, װאָס זילבערצווייג איז באַגאַנגען און װאָס האָט דערפירט צו אַ משפּט.

אין אַ פּריװאַטן בריוו צו זיינעם אַ פריינט אין ניר-יאָרק, אַ מיטאַרבעטער פון , פאָרווערטס", האָט זילבערצווייג איבערגעגעבן איי" ניקע איינדרוקן וועגן זיין רייזע איבער ליטע און האָט צווישן אַנדערע עפּיזאָדן דערציילט אויך וועגן די צוויי טעאַטערס, װאָס האָבן בשעתו געשפּילט אין ליטע.

דער פריינט זיינער האָס אַרױסגענומען אַ טייל פון זיין בריוו און אים אָפּגעדרוקט אין , פאָרווערטס?, װוי ,אַ בריוו פון ליטע".

אין דעם טייל פון בריוו שרייבט זילבערצווייג וועגן די צַוי טעאַטערס, אַז אין איינעם זיינען געשטאַנען בראש מרים קרעסין און היימי דזשייקאָבסאַן און אין צווייטן די באַגאַבטע אַקטריסע דינה האַלפּערן. דער נאָמען טורקאָוו, װאָס איז געווען דער לייטער פון דראַמאַטישן טעאַטער איז ניט געווען דערמאָנט, ווייל זילבערצווייג האָס אים אַ פּנים איגנאָרירט פאַר זיין איגנאָרירן גאָלדפאַדענען.

85

זדמן זילבערצווייגיס יובל-בוד

אָט די ,פעלשונג", װאָס טורקאָווס פריינט האָבן אין דעם דערזען, האָט זיי געפירט צו דער מסקנה, אַז אויף אַלץ, װאָס איז אַרױסגעגאַנגען ביז איצט אונטער דער פּען פון זילבערצווייגס שאַפן, פאַלט אַ חשד פון צווייפל און פאַלשקייט,

אין דעם זין איז געווען אָפּגעדרוקט אַ בריוו אין אַלע יידישע קאַװונער צייטונגען מיט אַן אונטערשריפט ,אַ גרופּע פריינט פון יידישן טעאַטער? (אָן חתימות),

קומענדיק דעם צווייטן מאָל קיין ליטע און דאָסמאָל מיט אַ פּעקל פון דעם נאָר װאָס דערשינענעם צוייטן באַנד ,לעקסיקאָן", האָט זילבערצווייג אַװעקגעלײגט אָן אַ זייט אַלע ענינים און קודם כל זיך אַרײנגעװאָרפן אין אַ קאַמף מיט דער ;גרופע פריינט", װאָס האָט אַרױסגעזאָגט בפרהסיה אַזאַ חשד וועגן אים,

זיין ערשטע פאָדערונג איז געוען, אַז ס'זאָלן פאַרעפנטלעכט ווערן די חתימות פון די שרייבערס פון בריוו און, צווייטנס, אַ משפּט, װאָס זאָל פאַנאַנדערקלײבן דעם ענין און פעסטשטעלן דעם אמת -- צי ס'איז דאָ אַ גרונט פאַר דעם געװאָרפענעם חשד אָדער ניט.

דאָס געריכט איז פאָרגעקומען. זילבערצווייג האָט באַהױפּטעט, אַז דער בריוו איז געווען אַ שטרענג פּריװואַטער און איז געווען אָפּ- געדרוקט אין , פאָרװוערטס? אָן זיין װיסן; אַז אינהאַלטלעך איז ער אַרױסגעקומען שטאַרק געקירצט, ווייל נאָר אַ טייל איז פון אים /‏ אַרױסגעשײלט געװאָרן; אַז ז. טורקאָוו איז (נאָך דעם גאַנצן קאָנפליקט מיט אים) באַהאַנדלט געװאָרן דורכאויס אָביעקטיוו אין דעם נאָר װאָס דערשינענעם באַנד לעקסיקאָן און זיינע פאַרדינסטן פאַר יידישן טעאַ- טער זיינען אין דער געהעריקער מאָס אָפּגעשאַצט געװאָרן. דאָס אַלץ האָט איבערצייגט דעם חברים-געריכט, אַז כאָטש אין דעם פאַל פון אָפּגעדרוקטן בריוו אין , פֿאָרװוערטס" האָט זילבערצווייג איגנאָרירט טורקאָווס נאָמען אויס נקמה פאַר זיין פאַרשװועכן גאָלדפאַדענס אָנ- דענקונג, איז ער אָבער אין זיין אַלגעמײנער שריפטשטעלערישער טעטיקייט ערלעך און אויפריכטיק. דאָס חברים-געריכט האָט דע- ריבער אַרױסגעטראָגן אַ פּסק-דין, אַז די שרייבער פון בריוו אין די קאָװונער צייטונגען האָבן ניט געהאַט קיין גרונט פאַר זייער אַרױס- געזאָגטן חשד אויף זילבערצווייגס שאַפן,

ווידער אַ צופרידענער, װאָס ער האָט אָפּנעשריען נאָך אַן עולה,

80

זלמצן זילבערצװײיג'ס יובל-בוד ,סע וועלכע מענטשן אָן אַ פאַרווען, אָן אַ פאַרװאָס זיינען באַגאַנגען קעגן אים, און דערמיט אַראָפּגענומען דעם חשד, װאָס מ'האָט אומזיסט און בכונה געװאָלט װאַרפן אויף זיין ליבלינג --- דעם טעאַטער- לעקסיקאָן --- איז זילבערצווייג אַ גליקלעכער און שיינענדיקער פון פרייד אָפּגעפאָרן פון ליטע,

ס'האָט אים שוין װײיניק געקימערט דאָס פּעקל ביכער, וועלכע ער האָט אגב גאַנץ גוט פאַרקויפט, אַבי דער , לעקסיקאָן" איז ניט געבליבן באַפלעקט און ער און זיין ליטעראַריש שאַפן זייגען אַרױס ריין פון אַ ניט פאַרדינטער בייזער באַשולדיקונג . , ,

ליכער און חשוב'ער פריינט:

נעמט צו צווישן אַ סך באַגריסונגען פון פריינט און פאַרערער אויך מיינע בעסטע ברכות צו אייער 20 יאָריקן יובל פון זייען די בעסטע און שענסטע זאָמען אויף אונדזער דאָרנדיקן פעלד פון יידישער קולטור, שווער איז דער וועג פון אַ יידישן שרייבער און קולטור-טוער, שווער, זייער שווער. און אייער וועג, ליבער ז. זילבערצווייג, וועלכן מיר איז אויסגעקומען נאָכצופאָלגן אין לויף פון עטלעכע יאָר אין ליטע | און לעטלאַנד, איז געוויס ניט לייכט געווען, ווייל איר האָט ניט נאָר געשריבן, נאָר אויך געזוכט און געקליבן פּערל צו פּערל פון יידישער קונסט אויפן געביט פון יידישן טעאַטער, װאָס איז צעשאָטן אויפן גאַנצן ערד-קוגל, איר זייט דער, וועלכער האָט זיי אָנגעצויגן און פאַר- װואַנדלט אין אַ הערלעכן האַלדזבאַנד אויפן ביוסט פון דער יידישער קולטור, פאַרװואָס יעדערער װאָס פאַרשטײט די גרויסע באַדייטונו דערפון, קען אייך נאָר שעצן און ערן און ווינטשן אַ סך שאַפנדע כחות צו באַרייכערן אונדזער קולטור און פאַראייביקן די נעמען פון אונדזערע טאַלאַנטן.

פון מיין גאַנצן האַרצן ווינטש איך אייך פאָרטצוזעצן אייער נויטיקע אַרבעט מיט גרויס דערפאָלג און אויף אַ לייכטערן אופן וי ביז איצט,

מיט אַכטונג און פריינטשאַפט, : אַלטע סודאַרסקי

87

זדמן זילבערצוייג'ס יובל-בוך

שמואל ראַזשאַנסקי (בוענאָס איירעס)

זלמן זילבערצווייג אין אַרנענטינע

די חדשים פונם יאָר 1926, ווען זלמן זילבערצווייג איז געווען אין אַרגענטינע אין שליחות פון יידישן טעאַטער-לעקסיקאָן, זיינען גע- ווען רייך אין טעאַטער-יום-טוב'דיקייט,

דאָס יידישע געדרוקטע װאָרט אין בוענאָס-איירעס שענקט אַלע מאָל אַ סך אויפמערקזאַמקײט דער יידישער בינע, אירע טואונגען וכל שכן אירע אויפטוען. נישט איין מאָל באַקלאָגן זיך לייענער אין בוענאָס-איירעס, אַז די צייטונגען גיבן אָפּ צופיל פּלאַץ פאַרן טעאַטער, נאָר עס איז קײינמאָל נישט געשריבן און גערעדט געװאָרן אין בוענאָס- איירעס אַזױ פיל וועגן יידישן טעאַטער, װי אין יענע חדשים פון זלמן זילבערצווייגס זיין צו גאַסט,

כ'ווייס נישט אויף וי ווייט דער , לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער? איז אין אַרגענטינע געװאָרן אין יענער צייט מער באַקאַנט אָדער פאַרשטאַנען אין זיין עצם-אויפגאַבע, פּונקט וי כווייס נישט װאָס פאַר אַ פּראָצענט פון יידישע טעאַטער-באַזוכער באַגרייפט בכלל װאָס אַ לעקסיקאָן איז אָדער ד אַ רף זיין; נאָר עס איז אויסער יעדן ספק, ! אַז טעאַטער בכלל און יידיש טעאַטער בפרט איז אין ' יענער צייטן געװאָרן --- די טעמע פון טאָג.

--- אַ גרויס בוך פון טעאַטער . . . --- האָבן געוואוסט טויזנטער יידן --- אַלע אַקטיאָרן זיינען דאָרטן פאַרשריבן . . ,

פאַרשטײיט זיך, אַז נאָר פון דער אינטעליגענץ קאָן מען פאַרלאַנ- גען, אַז זי זאָל אָפּשאַצן עפּעס מער. איך זאָג , עפּעס מער", דערפאַר ווייל מיט אונדזער אינטעליגענץ איז אַ צרה, װאָס דאָס יידישע טעאַ- טער רופט ביי איר אַלעמאָל אַרױס מער טענות װי הנאה . . .

זלמן זילבערצווייג, קומענדיק קיין אַרגענטיגע, האָט אָנגעטראָפן שוין אַן אויפגעהויבענע שטימונג פאַר טעאַטער, אַזאַ הויכע טעאַטער-

88

זדמן זילבערצווייג'ס יובל'בוד

,טעמפּעראַטור", װאָס איז זעלטן צו זען. עס איז גענוג צו זאָגן, אַז דער קבלת-פּנים פאַר זילבערצווייגן איז געמאַכט געװאָרן אין אַ שבת פאַרנאַכט, ווען דאָס שפּילן שבת פאַרנאַכט טעאַטער איז נאָך געווען אַ פרעמדע זאַך פאַרן עולם; דאָך זיינען גענוג געווען עטלעכע טעג בלויז צו אָרגאַניזירן דעם אַקט, און --- דאָס טעאַטער איז געווען אױספאַרקויפט מיט אַ צייט פאַרן אָנהײבן דעם אַקט. טאַקע געווען אַ גרויס פּראָגראַם (אַלע שוישפּילער אויך די געסט און טעאַטער: קריטיקער), אָבער דער הױפּט-מאָטיוו פונם ריזיקן דערפאָלג איז געווען --- די הייסע טעאַטער-שטימונג, װאָס זלמן זילבערצווייגס באַזוך האָט אַרױסגערופן,

דער רעדאַקטאָר פון , לעקסיקאָן" איז געקומען מיט אַ פּלאַן אַרױס- צוגעבן דעם דריטן באַנד פון דעם װערק אין בוענאָס:איירעס. דער ערשטער באַנד איז דערשינען אין ניו-יאָרק, דער צווייטער באַנד אין װאַרשע -- װאָלט געווען נישט מער װי לאָגיש, אַז דער דריטער באַנד זאָל דערשיינען אין דעם דריטן גרויסן יידישן טעאַטער-צענטער, וי דאָס איז בוענאָס-איירעס. װאָס שייך די מיטלען, וועלכע זיינען נייטיק פאַר דעם צוועק, זיינען זיי אין אַרגענטינע עקאָנאָמיזירט אין אַ גרויסער מאָס אין פּראָפּאָרציע מיט נאָרד-אַמעריקע. אָבער . . . דאָ זיינען אונטערגעקומען פאַרשידענע ,אָבערס". . .

זלמן זילבערצווייג האָט ביי זיין אָנקומען אין בוענאָס-איירעס אַרױסגערופן באַוואונדערונג ביי אַלעמען מיט זיין באַהאַװנטקײט אין די אַרגענטינער יידישע אָנגעלעגנהײטן. דער רעדאַקטאָר פון ,;לעקסיקאָן" האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז ער האָט, זיצנדיק אין גיײיאָרק,,. געלייענט נישט בלויז די נעמען פון די אַקטיאָרן, פּיעסעס און טעאַטער- רעצענזענטן, נאָר בכלל זיך אינטערעסירט מיט די בוענאָס-איירעסער בלעטער, אויף אַזױ ווייט, אַז ער איז געווען אינפאָרמירט אין פאַר- שידענע טיילן פון יידישען לעבן ביי די ברעגן פון לאַ פּלאַטאַ. ‏ מיט אַזאַ היימישקייט איז ער געקומען אין בוענאָס-איירעס. באַלד ביים פּאָרט האָט ער זיך באַגעגענט מיט מענטשן, וועלכע ער האָט געזען צום ערשטן מאָל אין לעבן, װי מיט אַלטע באַקאַנטע. נאַטירלעך, אַז דאָ רעדט זיך פון פּאָפּולערע מענטשן. און אַזױ איז אויך געווען מיט פאַרשידענע פּראָגן. נאָר פונדעסטוועגן האָט ער געשאַצט די אינע- װייניקסטע שטימונגען און מעגלעכקייטן פון בוענאָס-איירעס לוט ;זיין" ניו-יאָרק . . . און דאָס איז געווען, ליידער, אַ גרויסער טעות,

89

זדלמן זילבערצווייגיס יובליבוך

5200 5 5 סרסרסרלססעערסאסאסאטן

זלמן זילבערצווייג האָט, למשל, אַ מיינונג, אַז אין נאָרד-אַמע- ריקע האָט מען ניט צו דערװאַרטן קיין ,, גרויסע זיבן זאַכן" פון האַלטן פאָרטראָגן,. , מ'וועט נישט קומען", הײסט עס. דאַקעגן איז די אַרבעט פון ,לעקסיקאָן" דערגרייכט געװאָרן דורך אינעװײיגיקסטער אַרבעט, אין דער טעאַטעריפּראָפעסיע, הייסט עס. ער האָט דעריבער זיך אָפּגעהאַלטן פון דערציילן וועגן טעאַטער, אָט למשל, װי ער האָט זייער אינטערעסאַנט און זייער-אינטערעסאַנטע זאַכן דערציילט אויף דער עקספּאָזע פאַר צייטונגס-פאָרשטײער. די אַרגענטינער טעאַטער- פאַרהעלטענישן זיינען, דאַקעגן, נישט גינסטיק פאַר גראַנדיעזע גרינ טלעכע טעאַטער:דעמאַנסטראַציעס, פּשוט דערפאַר, ווייל די אָרטיקע שוישפּילער זיינען אָפּהענגיק פון גאַסטשפּילן און האָבן נישט קיין אייגענע אויפפירונגען. אָט-דערפאַר איז באַשערט געווען ניט צו האָבן גרויס נחת פון דער אײינגעאָרדנטער גראַנדיעזער טעאַטער-דע- מאָנסטראַציע: טאַקע פאַראַן פיר טרופּעס, גרויסע טעאַטערס, נאָר פאַר דעמאָנסטראַציעס פעלן די דעמאָנסטרירער פון מאָנומענטאַלע קרעאַ- ציעס פון גאָלדפאַדענס, גאָרדינס רעפּערטואַר און פון אַנדערע . . . אי פאַר די שוישפּילער איז עס געווען אַן איבערנאַטירלעכע אָנשטרענגונג, אי ס'איז נישט דערגרייכט געװאָרן דער ציל --- צו ווייזן אויף איין טעאַטער-אָװנט דעם קרן פון יעדער עפּאָכע און יעדער עפּאָכע-מאַכנ- דיקער פּערזענלעכקייט אינם יידישן טעאַטער, --- אי דער עולם האָט געקוקט אויף דער אונטערנעמונג װי אויף אַ בענעפיט און נישט וי אויף אַ דעמאַנסטראַציע פון יידישן טעאַטער און אַ בײטראָג פאַר דעם ,מאָנומענט-פאָנד", אַרויסצוגעבן דעם דריטן באַנד פון ,לעק- סיקאָן" אין בוענאָס-איירעס,

דער בוענאָס-איירעסער טעאַטער-עולם היצט זיך זייער-שנעל אָן, אָבער קילט זיך אויך זייער-שנעל אָפּ. דאָס איז זיינער אַ גרונט- שטריך. עס איז זײיער אַ דאַנקבאַרער עוֹלם. ביי אים איז נאָך דאָ פון יענער התלהבות, װאָס האָט געגעבן באַרימטע שישפּילער און שרייבער פליגלען. אָבער, ער האָט אַלץ ליב אויף דער הייסער מינוט. נייעס. יום-טוב'דיקייט. פון איין זייט --- פּרימיטיווע באַגײסטערונג פאַר טעאַטער; פון דער צוייטער זייט -- גרויסע פאָדערונגען צום טעאַטער, נישט דוקא קונסט שבקונסט, נאָר . . . ס'קען זיין אויך שונד שבקונסט . . . אַבי עס זאָל קאָנען מיטרייסן דעם עולם!

90

זלמן זילבערבוייגי'ס יוב?- בוד :066,606 6 על לע סנ סוטטטטאטועט

אין אָט-אָידער אַטמאָספערע האָט זלמן זילבערצווייג אַריײנגע- בראַכט אַ סך טעאַטער-שטימונג, האָט מיט זיין קומען אָנגעבראַכט

אַקטיאָרן פאַראיין נעמט אויף זלמן זילבערצווייגן פאַטאָגראַפיהט בוענאָס איירעס. 1996 ערשטע רוו פון אויבן (פון העכטס צו לונקס): ערשטער שטייענדוק -- נחמיה צוקערי זלמן היורשפעלד, משה עלמאַן, מישע שװאַרץ, דער גאַסט זלמן זילבערצווייג, דיינע גאַלדבערג, אוירווינג גראָסמאַן, סעם אויערבאַך באַגריסט דעם גאַסט און נאַמען פון די נאָרד אַמעריקאַנער גאַסטראָלואָרן.

אַ טעאַטער-לופט, אַז טעאַטער איז געװאָרן די טעמע פון טאָג, און האָט געשלאָסן זיין באַזוך נאָר װי אַ מיסיאָנער פון יידישן ט ע אַ ט ע ר קען דאָס טאָן, און דאָס זיינען געווען די צוויי ביכער וועגן יידישע שישפּילער און בינע, ,/אברהם גאָלדפאַדען און זיגמונט מאָגולעסקאָ? און ,טעאַטער"פיגורן", אין וועלכע ער האָט איבערגע." לאָזט אין בוענאָס-איירעס גרויסע יחוס-בריוו פון יידישן טעאַטער.

91

זדמן זילבערצווייג'ס יובליבוךד

ש. ערנסט (תל-אביב) דער לעקסיקאָנדאַף פון יידישן טעאַטער

עס גלויבט זיך קוים, אַז דער יוננער זלמן זילבערצווייג האָט שוין חינטער זיך 80 יאָר פון ליטעראַרישן שאַפן. אָבער עס איז דאָך אַ פאַקט, אַז זיין ערשטער אַרויסטריט אין דער יידישער ליטעראַטור איז געווען פאַר 30 יאָר צוריק, אינם יאָר 1910, אין א. רייזענס ,אייראָפּעאישע ליטעראַטור" אונטערן פּסעװודאַנים , סאַלאָמאָן", זיי- ענדיק אַ זון פון אַ העברעאישן משכיל, איז ער נעוואקסן אין אַ לִו- טעראַרישער סביבה און האָט זיך אַנטװיקלט אַזױ, אַז זייענדיק אַ יינגל פון זעכצן יאָר, איז ער שוין געווען פעאיק צו זיין דער מיטאַרבעטער. פון דערמאַנטן זשורנאַל, | :

זילבערצוויינס טעטיקייט אין נישט אַזױ נרינג אָפּצושאַצן. ער האָט אנגעהויבן זיין אַרבעט עניוות'דיק, איבערזעצט אַ גאַנצע ריי פּיעסן פון אייראָפּעאישן רעפּערטואַר פאַר דער יידישער בינע, און אין משד פון זיין 20-יאָריקער טעטיקייט גייט ער זיך אין דער גנראָדער ליניע פון אַ מענטשן, װאָס טוט זיין אַרבעט בשלמות, ניט מיד ווערנדיק,

ער איז דער פאַנאַטישער ליבהאַָבער פון יידישן טעאַטער, אין וועלכן ער איז פאַרליבט מיט אַ ציטערדיקער ליבשאַפט. אויף זיין גאַנ- צער ליטעראָרישער און זשורנאליסטישער אַרבעט קוקט ער וי אויף אַ קלייניקייט אין פאַרנלייךד מיט דער גרויסער אויפנאַבע, װאָס ער האָט זיךד געשטעלט אַרױסצוגעבן אַ לעקסיקאָן, אין וועלכן עס זאָל ניט פעלן קיין איין נאָמען, װאָס האָט עפּעס אַ שייכות צום יידישן טע- אַטער און דראַמע. ער האָט אָט דער אַרבעט געווידמעט אַ סך יאָרן ; איז אָפּנעזעסן אין משך פון אַ לאַנגער צייט אין ביבליאַטעקן, איבער דער וועלט, באַזונדערס אין דער נאַציאַנאַל-ביבליאָטעק אין ירושלים און אין דער שטאָט-ביבליאָטעק פון תל-אביב, וואו ער האָט פאַר- רעניסטרירט ביאָ-ביבליאָנראַפישן מאַטעריאַל וועגן טעאַטער. דאָם. איז אָבער געווען וייניק, איז ער אַרומגעפאָרן איבער דער װעלט אויפצוזוכן עלטערע שוישפּילער, װאָס זאָלן אים דערציילן װאָס זיי ווייסן ווענן די פּיאָנערן פון יידישן טעאַטער און דראַמע. ער האָט אָט דער אַרבעט נעווידמעט אַ סך יאָרן.

92

זלמן זילבערצוייג'ס יוב?- בוד

די דאַזיקע אַרבעט איז אים ניט גרינג אָנגעקומען,. ביי אַנדערע פע;קער, װאָס האָבן זייער קולטור אויסנעשמידט אין משד פון דורות אויף איינענער ערד, זיינען פאַראַן פאַָרבאַרייטונגען אויף יעדן געביט, ניט אַזױ איז אָבער דער מצב ביי אונדז יידן. דאָס יידישע טעאַטער איז צעזייט און צעשפּרײיט איבער אַלֶע וועלט-טיילן. די יידישע דראַמע איז צעשפּליטערט און צעברעקלט אויף אַלע אינזלען פון יידישע מאַ- טערנישן, צעװאָרפן אין צייטשריפטן און זשורנאלן, װאָס זיינען נע- דרוקט געװאָרן אין פאַרשידענע לענדער. דעריבער באַרייזט ער פּױלן, נאַליציע, רומעניע און פאַרשידענע אנדערע לענדער און זאַמלט די מאַטעריאַלן מיט וועלכע ער ליינט דעם נרונטשטיין פאַר דער פאָרשונג פון אונדזער טעאַטער-ליטעראַטור. די אָפּהאַנדלונגען (מאָנאַגראַפיעס) אין זייז , טעאַטער-לעקסיקאַן" וועגן בערל בראָדער, אברהם גאַלדפאַדען, יעקב גאָרדין, וועלוול זבאראזשער (עהרענקראַנץ) -- זיינען מייס- טערהאפט,

איר בלעטערט דעם לעקסיקאָן זיינעם און איר שטוינט. איר האָט געמיינט, אַז איר ווייסט אַלץ ווענן יידישן טעאטער, ווייזט זיך אַרױס, אַז ניין. פון זילבערצווייגן דערוויסט איר זיך, למשל, אַז אין קאַנסטאַנטינאַפּאָל איז אַמאָל געווען אַ היבשער יידישער טעאַטער- צענטער, יעדעס יאָר האָבן דאָרט יידישע טרופּעס געשפּילט מאַנאַטן לאַנג. אַזױ איז אויך די שטאָט מעץ אין עלזאַס און לאַטאַרינגען גע" וװואָרן אַ יידישער טעאַטער-מאַרק, און אַזױ קאַנט איר דורך די וװאַנ- דערוננען פון יידישע טעאַטער-טרופּעס זיך באַקענען מיטן אויפקומען פון נייע יידישע קחילות און יידישע צענטערס,

זייער שווער איז אַנגעקומען זילבערצוויינן די אַרבעט, איך דער מאַן זיד, װוי ער האָט אָנגעהויבן מיט אַ פּלאַן פון א ,פּנקס פון יידישן טעאַטער?, אין וועלכן ער האָט געזאָלט פארשרייבן די געשיכטע פון יידישן טעאַטער זינט דעם אויסברוד פון דער וועלט-מלחמה, און מיט יאָרן איז זיך דער דאַזיקער ,פּנקס" צעװאַקסן און געװאָרן דער גרויסער ,, טעאַטער-לעקסיקאָן". עס האָט זיך ווירקלעד געפאָדערט אַן עקשנות און אַ זעלטענעם מוט אנצושרייבן די געשיכטע פון אַ ריזי- קער וועלט-צעשוואומענער 60-יאַריקער קולטור-אינסטיטוציע, איינע פון די סאַמע קאָמפּליצירטע, און דאָס ביי יידן, אַ פאָלק װאָס פאַרמאַנט אַזאַ קנאַפּן חוש פאַר נעשיכטע, ארכיוון און דאָקומענטן. מען האָט

93

זלמן זילבערצווייג'ס יובל'בוד

געדאַרפט דערפאַר האָבן אַ סר נעדולד און אויסדויער כדי צו שאַפן אַזא פּיאַנערן-אַרבעט װי דער דאָזיקער לעקסיקאַן, אַן אַרבעט, װאָס ווערט געוויינלעך געטאָן ביי אַנדערע פעלקער דורך א קאָלעניום פון אייניקע נעלערנטע. ביי אונדזערע אומשטענדן אין מען אָבער שוין דערצו געוואוינט, אַז די גנרעסטע ווערק ווערן געשאַפן דורך יחידים.

זילבערצוויינס לעקסיקאָן האָט דערפילט אַ נרויסן בלוין ביי אונדז, די נויטיקייט אין אַזאַ לעקסיקאַן איז נעווען זייער גרויס, די יידישע אַקטיאָרן, צעזייט און צעשפּרייט איבער ימ'ען און לענדער, האָבן ניט זוכה נגעווען צו קיין שום ספר הזכרון. אַ יידישער שרייבער ,פאַראײיביקט" זיד דורך זיין בוד, אַ יידישער שפּילער אין ניט זוכה דערצו, וויי? ער לאָזט נאָך זיך ניט איבער קיין ממשות'דיקן שפּור, . ס'האָבן זיד אַפילן געפונען אַזעלכע וי ב. נאָרין, י. שיפּער און אַנדערעי װאָס האָבן געפּרובט צן שאַפן אַ מאַנומענט פאַרן יידישן טעאַטער. ד"ר שיפּער איז אין זיינע פאַרעפנטלעכטע ווערק אָבער צוגעקומען נאַר ביז צום פאַר-גאַלדפאַדען-טעאַטער, גאָרין האָט אויספירלעד באַהאַנדלט די נאָלדפאַדען און גאָרדין-פּעריאָד און די שפּעטערדיקע אָפּערעטעס- פּעריאָד, אָבער נאָר פראַגמענטאריש באַרירט דאָס ניי-אויפגעשטאַנענע ריינע, קינסטלערישע יידישע טעאַטער. אינצווישן זיינען אָבער פאָר- נעקומען גרויסע איבערקערענישן אין יידישן לעבן און אויך אין ויידישן טעאַטער. עס זיינען אין דער דאַזיקער צייט אַנטשטאַנען יידי" שע קונסט-טרופּעס ;: די ,ווילנער טרופּע", די ,פרייע יידישע בינע", ,אונדזער ווינקעלע", דער מאָסקװוער יידישער מלוכח-טעאַטער און מאָריס שװואַרצס קונסט-טעאַטער, -

די שוישפּילער פון די דערמאָנטע קונסט-טרופּעס האָבן אין זיל- בערצווייגס ,לעקסיקאָן" געקראָגן דאָס ערשטע מאָל זייער תיקון. דער לעקסיקאָן" איז רעדאַקטירט געװאָרן מיט מאָס און טאַקט. ועגן טויטע איז פאַראַן מער אױסשעפּנדיקער מאַטעריאַל, וי ועגן געבער דיקע שוישפּיעלער.

וועגן די שאַפער פון יידישן טעאַטער, װי גאַלדפאַדען, יעקב נאָרדין און אַנדערע, זיינען פאַראַן גרויסע אַרבעטן. די ביבליאַנראַפיע וועגן זיי איז אַ מוסטערהאַפטע. זילבערצווייג איז היימיש אין דער טעאַטער -וועלט. און אין דער טעאַטער-ליטעראַטור, און ער האָט גע- פונען מאַטעריאַלן דאָרט וואו עמיצן אַנדערש װאַלט גאַרנישט איינ- נעפאַלן צו זובן.

94

זלמן זילבערצוייג'ס יובל-בוךד 0000 ,א סא םס 8 םס א 8 ס ‏ 5 ,2 8 ,א אס אַחוץ דעם , טעאַטער-לעקסיקאָן" האָט זילבערצווייג אָפּנעדרוקט אויך אייניקע ביכער, װאָס אַנטהאַלטן בלעטער יידישע טעאַטער-נע- שיכטע און עפּיזאָדן און קוריאָזן פון יידישן טעאַטער. די דאָזיקע עפּיזאָדן זיינען דורכנעדרוננען מיט ציטער און ליבשאַפט צו די טרענער פון יידישן טעאַטער. |

זילבערצווייג איז אויך טעטיק אַלְס יידישער זשורנאַליסט. זיין זשורנאַליסטישע טעטיקייט, אָנגעהויבן אין פּױלן, איז געװאָרן פאָרט- געזעצט אין ארץ ישראל. אַחוץ אין יידישע צייטונגען האָט ער אויך געשריבן אין די העברעאישע ארץ-ישראל'דיקע צייטוננען , הארץ", ,דואר היום" און ,מסחר ותעשיה",

זלמן זילבערצווייג האָט זיך קונה שם געווען ביי אונדז ניט בשעה אהת, נאָר אין משך פון 80 יאָר אַרבעט, מיט וועלכע ער האָט זיך אויסגעקעמפט און באַפעסטיקט זיין אָרט צווישן די בויער און שאַפער פון אונדזער קולטור,

זלמן לעבן; איך קען דיך אינגאַנצן אַ קורצע צייט, נאָר מיר דאַכט זיך, אַז כ'בין צוזאַמען מיט דיר געבוירן געוואָרן. דו ביזט סיר איין- געבאַקן אין האַרצן װוי אַן אייגענער ברורער, וי אַן אייגן קינד. אַ רעדאַקטאָר, אַ פאָר- זיצער, אַ רעדנער, אַ כללדטוער -- אָבער פֿאַר מיר ביזטו אַן אייגענער יאָט. טאָ נאַ דיר אַ לאָדזשער יאַטישן מזל-טוב. מאַקס ריז פּרעזידענט פון די ײלאָדזער פרענדס בענ. אַסס'"

95

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב? בוד

מאָריס שװאַריץ זלמן זילבערצווייג דער טעאַטער-משולח

זלמן זילבערצווייג איז געקומען צום יידישן טעאַטער װוי יענער משולח, װאָס, אַז ער האָט שוין גאָרניט װאָס צו ברענגען אָדער איבערצוגעבן פון איינעם צום צווייטן, קומט ער גלאַט זאָגן אַ , גוט-מאָרגן,* אָדער - זיין איינער צום מנין, אָדער גאָר אַרײנגײן אין אַ שטוב אַ פרעג צו טאָן טאָמער איז אייך חלילה אומעטיק, װעט ער אייך אויס- ריידן ס'האַרץ . . .

אָט דעם איינדרוק האָט זילבערצווייג אויף מיר געמאַכט ווען איך האָב אים באַגעגנט דאָס ערשטע מאָל נאָך אַ פאָרשטעלונג פון גאָלדפאַדענס ,דאָס צענטע געבאָט" איף דער בינע פון דער אייגענער היים פון קונסט טעאַטער, װאָס מיר האָבן געהאַט אויפגעבויט טאַקע דאָס אייגענע יאָר ווען אונדזער ר' זלמן איז געקומען אין דעם גאָלדענעם לאַנד, אין יאָר 1926.

איך בין פאַרכאַפּט געװאָרן פון זיין ענטזיאַזם פאַרן יידישן טעאַטער,. אין דער צייט ווען מיר האָבן זיך שוין גענומען שרעקו פאַר דער קעגנװאַרט, האָט ער גע'חלומ'ט פון אַ ליכטיקער צוקונפט, און גראד דאָ אין אַמעריקע. דאָס יידישע טעאַטער אין אַמעריקע דאַרף געבן דעם טאָן פאַר דער גאַנצער יידישער וועלט -- דער טעאַ- טער-שיין דאַרף באַלױכטן די פינצטערע פאַראָרעמטע יידישע געסלעך פון פּוילן, רומעניע, ליטע, לאַטװיע, און אַנדערע יידישע לענדער, וואו מ'לעכצט נאָך אַ יידיש װאָרט, װאָס זאָל זיך הערן פון די בינע- ברעטער,

ווען איך האָב געקוקט אויף זיין פּנים, װאָס האָט זיך דערביי צעשמייכלט און די אויגן האָבן גענומען פינקלען פון הינטער די ברילן, האָב איך דערפילט, אַז ער איז אַ ניצוץ פון גאָלדפאַדען אָדער דער גילגול פון הערשעלע אסטראפּאָליער. זילבערצווייג אין אַ געמיש

96

זלמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

פון יענע צוויי ליכטיקע פּערזענלעכקייטן, וועלכע האָבן געבראַכט סיי טעאַטער און סיי נחמה פאַר יידן אויף דור דורות.

זילבערצווייג איז אַ געבוירענער טעאַטראַל. ער האָט שוין גע- פיבערט ביים טעאַטער ווען ער איז געווען אַ סופלער און אונטערגע- זאָגט די אַקטיאָרן װאָס צו זאָגן, ווייל זייער אָפּט האָבן זי נעבעך נישט געקענט נאָכזאָגן. ער האָט איבערזעצט פּיעסן פאַרן יידישן טעאַטער, און דערביי דורכגעלעבט די פריידן און ליידן פון די העלדן אין די פּיעסן. זילבערצווייג איז אַן עכטער פּראָדוקט פון יידישן טעאַטער. ער איז אַרױסגעוואקסן פון זיין שורש, ער איז נישט קיין פרעמדער, קיין צוגעטשעפּעטער. ער איז אַ טיל פון דער זיידענער און דער פאַרשמאָלצענער קאַפּאָטע. ער פרייט זיך מיט די נצחונות און טרויערט מיט זיינע ליידן, דערפאַר איז זילבער- צווייג אַזױ חשוב ביי אונדז. ער איז דער געטרייער ליבער פעטער פון דער משפּחה אַרום וועלכן אַלע קלעפּן זיך. אין זיין גרעסטער אָרעמקײט און נויט איז ער געווען אַן עושר, ווייל זיין האַרץ איז פוֹל געווען מיט ליבע פאַר יידיש טעאַטער און פאַר די אַקטיאָרן.

זילבערצווייג װאַקסט תמיד אויס ווען ס'איז ענג און דושנע, ווען ס'האַרץ נאָגט, ווען דער יאוש רייסט זיך דורך טיר און פענצטער, ווען דער צווייפל שטעלט זיך פּאָפּעריק און צופּט די האָר פון קאָפּ, אָט אין יענע מינוטן גיט זילבערצווייג אַ שמייכל און שטעלט זיך אַנטקעגן דעם שטן המשחית מיט זיין אייגן פּעקל דחקות און טוט אַ טופּע מיטן פוס: , אַרױס, דו שטן מקטרג, פאַר'סם נישט מיינע אַק- טיאָרן, ווייל אָן יידישע אַקטיאָרן װעט דאָס יידישע לעבן ווערן נאָך מער קאַלעמוטנע װי ס'איז!", און דער שטן אַנטלױפט אין די הרי חשך,

היינט אַן עקשן אַ איד איז דער ר' זלמן! נישטאָ נאָך אַ צווייטער זיין גלייכן! אַ קלייניקייט, אַ מענטש שטעלט זיך איין צו שאַפן אַ טעאַטער"לעקסיקאָן, אין דער שטאָט ניו יאָרק, װאָס האָט אַװי אַ שייכות מיט אַ יידישן טעאַטער-לעקסיקאָן װי פּוטער מיט גענדונ- שמאַלץ. װאָס האָט דער משולח נישט דעראַרבעט כדי זיין רצון צו דערפילן?! ער האָט צוזאַמענגעפירט אַ װאַנט מיט אַ טויער, אַ דאַך מיט אַ קעלער, און זיין עקשנות האָט מיט מזל געבוירן אַ צווילינג, דעם ערשטן און צווייטן באַנד, און ס'איז כמעט װי זיכער, אַז דער דריטער װעט זיך ווען ס'איז באַװײזן אויף דער ליכטיקער וועלט,

97

זדצן זילבערצווייגיס יובל-בוד

און טאַקע אין זיין , לעקסיקאָן" װאָלט מען געדאַרפט פאַרצייכנען

וי אַזױ ער האָט דעם צווילינג געשענקט דאָס לעבן: דורך דחקות, נויט, געראַנגל, אַנטוישונג, פאַלשע צוזאָגן, נעכט און טעג פון פאַרצווייפלונג,

אַז טאָמער חלילה װעט מען מפּיל-זײן, און אייגענע שונאים װעלן הויך אַ לאַך טאָן װי זיי קענען. אָט די טעג, חדשים און יאָרן פון זילבערצווייגס אױיסטראָגן דעם צווילינג זיינען מער וי דראַמאַטישער שטאָף פאַר דער בינע, ס'איז כמעט אַ גריכישע טראַגעדיע, נאָר, , דאָרט וואו תורה דאָרט איז חכמה", און דאָרט וואו ס'איז דאָ ליבע אין האַרצן, װערט פון אַ פאָדעם אַ שטריק און פון פּעניס דאלארן און דער צווילינג האָט דערזען די יידישע וועלט, 0

וויפיל מאָל האָט ר' זלמן מיך געשלעפּט אַ פאַרגרימירטן קיין נואַרק און אַנדערע שטעטלעך אנטייל צו נעמען אין קאָנצערטן צו שאַפן פאָנדן פאַרן לעקסיקאָן? --- וואוהין לויפט איר, זילבער- צווייג? --- וואוהין זאָל איך לויפן? צום דרוקער, ער מאָנט געלט און איך האָב נישט, גיי איך אים טרייסטן, אַז באַלד-באַלד קומט די ישועה אויפן יידישן טעאַטער, און ס'וועט זיין גענוג געלט אים צו באַצאָלן.

אײינמאָל האָט דאָך זילבערצווייג מיך געמאַכט פאַר אַ יידישן אַקטיאָר . . . יאָ, דאָס איז אַ פאַקט. איך האָב דעמאָלט געשפּילט איבער פאַרשידענע טעאַטערס סצענעס פון שעקספּירס , שײילאָק" אויף ענגליש, און שטייענדיק אַזױ אויף דער בינע און אויסוויינענדיק זיך מיין האַרץ מיט דעם באַרימטן מאָנאָלאָג וועגן ביטערן גורל פון ייד, דערזע איך פּלוצלונג זילבערצווייגן הינטער דער בינע. כ'פאַרשטײ שוין, אַז ס'איז , טראָבל?. געטראָפּן! אין אַ טעאַטער, נישט ייט וואו איך שפּיל, קומט פאָר אַ קאָנצערט פאַרן לעקסיקאָן. דאָס טעאַ- טער איז אױספאַרקױפט וידן זיינען נאָך דעמאָלט געגאַנגען אין יידישן טעאַטער), נאָר איין באַרימטער סטאַר איז קראַנק געװאָרן און קאָן נישט קומען, האָט זילבערצווייג מורא, אַז מען װעט זאָגן ,דער לעקסיקאָן האָט אָפּגענאַרט דעם עולם", און דאָס טאָר נישט פּאַסירן.

בקצור --- איך האָב מיר געמוזט אַראָפּנעמען דעם גרים פון. גוי'אישן , שײילאָק? און אַרײנכאַפּן זיך פון איין אויפטריט מיינעם. ביז צום אַנדערן אין יידישן טעאַטער און רעציטירן עפּעס פון פּרץ'ן, אַבי צו ראַטעװוען דעם גוטן נאָמען פון ,לעקסיקאָן?.

וויפיל מאָל האָט ער מיך געשלעפּט צו פאַרמעגלעכע יידן ביי זי עפּעס צו באַקומען פאַרן , לעקסיקאָן"י? די המצאות און קלן"

98

זלמן זילבערבצוייג'ס יובל- בוד ואווא

גע עצות, װאָס יענע יידן האָבן אונדז געגעבן, אַנשטאָט געלט, װאָלט מען אויך געדאַרפט פאַרשרייבן אין , לעקסיקאָן", פונדעסטוועגן האָבן מיר דורך נסים ונפלאות דאָך אַרױסגעשלעפּט פון אַ סך זאַטע יידן היבשע מטבעות,

דער אמת איז, אַז אין די לעצטע יאָרן זייט ר' זלמן איז געװאָרן אַ סטאַטעטשנער רעדאַקטאָר און איז פאַרנומען מיט זיין צייטונג, פעלט אונדז אַקטיאָרן אָט יענער זילבערצווייג, װאָס האָט זיך באַ- וויזן דורך פאַרמאַכטע טירן און אָפט שיער ניט פאַרבלאָנדזשעט אויף דער סצענע אין מיטן שפּילן . . ,

איך האָב אָפּט געטראַכט, אַז ווען איך װאָלט געווען אַ שטיקל נגיד, װאָלט איך געצאָלט זילבערצווייגן שכירות ער זאָל נישט זיין פּאַרקויפט און צוגעבונדן צו אַ שטעלע, אפילו אַ רעדאַקטאָר-שטעלע, נאָר ער זאָל אַרומפאָרן פון איין טעאַטער צום אַנדערן, צוואַרפן אונדז אַ שמייכל, אַ טרייסט-װאָרט, דרייען אַ מוח, אַז מ'דאַרף געלט פאַרן דרוקער; אָדער גלאַט כאַפּן אַ שמועס מיט אים וועגן אַ יידישן אַקטיאָר ערגעץ אין עגיפּטען אָדער בראַזיל, ווייל וואו איז ער דען ניט געווען, אָדער ס'איז דען דאָ ערגעץ אַן אַקטיאָר אָדער שרייבער וועמענס נאָמען און טאַטענס נאָמען זילבערצווייג קען נישט? ער איז אַלין אַ שפּאַצירנדיקער לעקסיקאָן, אָדער, ריכטיקער געזאָגט, אַ לויפנדיקער, ווייל ביז איצט האָט נאָך זילבערצווייג נישט שפּאַצירט --- ער לויפט. אַלס רעדאַקטאָר שפּאַצירט ער שוין אַביסל, אָבער דער קוועקזילבער אין אים און זיין טעאַטער-נערװ לאָזן אים נאָך איצט אויך נישט זיצן אויף אַ בענקל. ער מוז נאָך אַלץ זיצן אויף אַן עק, איבערלאָזנדיק דאָס גאַנצע בענקל פאַר אַ צווייטן,

דאָס יידישע טעאַטער האָט געמוזט האָבן אַ זלמן זילבערצווייג און ער האָט געמוזט האָבן דעם יידישן טעאַטער . . .

זיין יובל איז נישט קיין געוויינטלעכער, זיינע 30 יאָר טעטיקייט ביים טעאַטער און ביי דער יידישער ליטעראַטור האָבן אונדז היפּש באַרײכערט, ער האָט זיין חלק אונדז צוגעטראָגן מיט שווערער מיי אָבער מיט אַ סך ליבע. דער יום טוב זיינער איז אַ סך מער אונדזע- רער וי זיינער, ווייל ער האָט זיך שוין לאַנג צעשיידט מיט זיין איך און אים אונדז אַװעקגעשענקט. װאָס מיר קענען און דאַרפן אים צוריקצאָלן זיינען מיר נישט רייך גענוג, אָבער דעם דריטן באַנד פון לעקסיקאָן מוזן מיר זען אויף דער ליכטיקער װעלט -- װאָס-

99

זלמן זילבערצוייג'ס יובל"בוך

גיכער. אויך דאַרפן מיר אים צוריקצאָלן פאַר זיין גרויסער ליבע צום יידישן טעאַטער, כאָטש מיט איין פּראָצענט פון די טויזנט װאָס ער האָט פאַרדינט, װועט דער טעאַטער-:משולח דעם פּראָצענט פאַר זיך נישט באַהאַלטן. ער װועט אים פאַרזייען אין דעם צעאַקערטן טעאַ- טער-פעלד און ס'וועט אױיסװאַקסן נאָך אַ טעאַטער-בלום פאַרן אָרעמען יידישן טעאַטער. רישעג |

װואַרעמע באַגריסונג צום יוביליי

פון

;פאָרווערטס"

100

זדלמן זילבערצוייג'ס יוב? בוד

יעקב קאַליך

מיין יום טוב

אנדערע האָבן געשריבן וועגן יידישן טעאַטער, י

ער:... ועגן יידישן אַקטיאָר,

אַנדערע האָכן באַזונגען בלױז די הױיפּט העלדן פון יידישן טעאַטער,

ער: יעדן יידישן אַקטיאָר -- דעָם : קלענסטן נלייך מיטן גרעסטן. |

אַנדערע האָבן אונדז באַלײדיקט,

ער האָט אונדז פאַרהשערלעכט!

אנ ד ערע האָבן זיך מיט אונדז גע'חבר'ט בלויד אין די גוטץ צייטן,

ער איז געבליבן מיט אונדז לעולם ועד!

אנדערע קענען אונדז וי פרעמדע,.

ער וי א נאַענטער, אַן אייגענער.

אנדערע געדענקען אונדז בלויז ווען זיי קוקן אויף אונדן,

ער געדענקט אונדז שטענדיק און איבעראַל.

אנ ד ץ רע געפינען אין אונדז צוערשט שלעכטס,

ער צוערשט גוטס!

אַנדערע האָבן אונדו אָפּגעזאָגט אונדוער לעבן,

ער האָט אונדז פאַראײביקט.

איך האָב זיך מיט אים באַקענט אין פּױלן,

אים געטראָפּן אין בעלגיען,

אים באַגעגנט אין ענגלאנד,

אים דערזען אין רומעניען,

אים אָפּגעװאַרט אין פראַנקרייך.

101

זלמן זילבערבצוייגיס יוב? בוד

- : *

וי אין דער לעגענדע פון בעל שם טוב -- וואו מ'האָט געקוקט, האָט מען אים געפונען!

וי דער , משולח" איז ער גענאַננען און געזאַמלט שמות פון יידישן אַקטיאָר. | |

געפאָרשט, געזוכט, געלאָפן פון אָרט צו אָרט, דעם יידישן אַקטיאָר , אַ פּאַספּאָרט" צו געבן.

ווער װאָלט געוואוסט פון צענדליקע פון אונדזערע בויער ווען ניט זלמן זילבערצווייג? |

ווילט איר וויסן ווער מיר זיינען? פּונװואנען מיר קומען? -- פרעגט זלמן זילבערצווייגן,

ער איז אונדזער רעגיסטראַטאָר, ער האַלט אונדזערע , מעט- ריקעס", ער פאַרשרייבט אַלץ און ווייסט אַלץ וועגן יידישן אַקטיאָר.

אונדזערע חכמות, אַנעקדאָטן, ווערטלעך, טעאַטער-פאָלק- לאָר, --- וואו װאָלט דאָס געווען ווען ניט זלמן זילבערצווייג?!

ווער װאַלט אונדז געדענקט נאָכן לעצטן פאָרהאַנג, ווען ניט זלמן זילבערצווייג?

און ווייל דו האָסט יעדן פון אונדז אינזינען, ווייל דו האָסט יעדן פון אונדז פאַראײיביקט, און ווייל דו ביזט היינט מיט אונדז, דערפּאַר איז היינט מיין יום טוב!

עס איז פאַר מיר אַ פאַרגענינגן צו גראַטולירן אין פרייען אַמעריקע אַ קינד פון דער שטאָט, וואו מיין פאָטער האָט געהאָלפן אויפבויען דאָס יידישע לעבן, וועלכעס װועט האָפנטלעך קיינמאָל נישט צעשטערט ווערן אפילו דורך אַזאַ המן װוי היטלער.

זלמן זילבערצווייג איז אַן אמת'ער לאָדזשער פּראָדוקט --- אַקטין, אַרבעטסזאַם און אַ װאַרעמער ייד. הערמאַן באַש

102

זדלמן זילבערצוייג'ס יובל- בוד

מאיר קאַסטאַף זילבערצוויינ אין זילבער-צוויינ 83

מיין באַקאַנטשאַפט מיט זלמן זילבער- צווייג הויבט זיך אָן אַ סד פריער, װוי איך האָב אים פּערזענלעד דערקענט אַלָס אַ חבר פון יידיש-נאַציאָנאַלן אַרבעטער-פאַרבאַנד.

אַלם א יידישער זעצער, קען איך א סך

| שרייבער ,פון דער ווייטן", לייענענדיק נאָר זייערע כתב-יד'ן, און אַ סד פון דער שרייבער- משפּחה צייל איך צװוישן מיינע בעסטע פריינט, אָבער זילבערצוויינן האָב איך נע- קענט ,פון דער ווייטן" נאַר אַלס דעם רע- דאַקטאָר פונם , טעאַטער-לעקסיקאָן?; איך האָב פון אים, פּונקט וי פונם צווייטן זלמן

(רייזעז), געוואלט אויסגעפינען די סודות וי אַזױ מען מאַכט אַ לעק- סיקאָן . . . דער אמת איז, אַז כ'טראָג זיד אַליין אַרום אַ סד יארן מיט אַ , משונעת", אַרויסצונעבן אַ זעצערשן לעססיסאן, אָדער אַן ענלעך

בוך ווענן יידישע זעצער, װאָס איך גלויב, אַז ס'וואלט געווען פון באדייטנדן נוצן און אינטערעס פאַר דער נעשיכטע און אַנטװיקלונג פון דער יידישער ליטעראַטור און פּרעסע.

איז ווען זײַמן רייזען אין נעקומען קיין אַמעריקע, פלעג איך אים ביי א געלעננהייט פרענן עצות, און ער האָט מיר דערציילט וועגן זייגע , שוועריקייטן" מיטן שרייבערשן לעקסיקאָן; און ווען איך פלעג דאָ זען דעם נאָר-װאָס אָנגעקומענעם זלמן זילבערצווייג, פלעג איך אים נעמען מאַטערן מיט מיינע פראַנן װעגן זײן לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער ; . . זיין ענטפער צו מיר אין געווען, אומנעפער, אַוֹי.

--- מילא, איך בין שוֹין א פאַרפאַלענער. איך בין שוין אַרײ}- געפארו, און ס'איז ניטא קיין װוענ אויף צוֹריק; אָבער דו, איידער דו הויבסט נאָך אָן, פאָלג מיך, און ,באַדער?" זיך ניט . . . ס'אין אומנעהייער שווער! און ווען ס'זאָל זיך דיר אפילו איינגעבן עפּעס

102

זלמן זילבערצווייגיס יובל-בוך

אויפצוטאָן אויף דעם געביט --- וועסטו דערנאָדך קרינן שטיינער אֵן אַ שיעור . . . צו װאָס דאַרפסטו עס 4 האָסט אַ דזשאַב אין אַ ציי- טונג, --- שטיי און אַרבעט!... |

וי באַוואוסט, איז זלמן זילבערצווייג אַ מענטש, וועלכער גייט ניט פּאַמעלעך, נאָר ער לויפט . . . שטענדיק איילט ער זיך ! און אַזױ וי איך בין אויך איינער פון די, װאָס איילן זיר שטענדיק, פלעגן מיר. אָפּט איינער דעם אַנדערן פּאַרבײילויפן, זיד דורכװאַרפּנדיק מיט עט- לעכע ווערטער. איך בין שוין כמעט געװאָרן איבערצייגט, אַז קיין גוטע עצות פון זילבערצווייגן װוענן שאַפן אַ זעצערשן לעקסיקאָן װעל איך שוין ניט קרינן... נו, האָב איך ביי מיר באַשלאָסן: אויב אַזױ, פאַרװאָס זאָל איך אים לאָזן נלאָט אַזױ לויפן און ניט מאַכן אים פאַר קיין מיטנליד פוֹן מיין באַליבטער אַרגאַניזאַציע, דעם יידיש-נאַ- ציאָנאַלן אַרבעטער-פאַרבאַנד, און טאַקע אַ חבר פון מיין ,ברענטש. 8, וועלכער איז, אגב, אַ נאַמען נאָך אונדזער גרויסן י. ל. פּרץ?.

און דעם אמת געזאַנט, דערקענענדיק נענטער זילבערצווייגן און | וויסנדיק װאָס פאַר אַ קװאַל פון ענערניע דער מענטש באַזיצט, האָב איך געװואָרפן אויף אים אַן אויג וי אויף אַ צוקונפטיקן אָנפּירנדן חבד, און אַזױ וי איך האָב נעקראַנן פון אים אַ צוזאָג, אַז אַזױ שנעל וי ער װועט אָפּשטעלן זיינע װאַנדערונגען און באַקומען אַ שטענדיקע שטעלע אין אַ רעדאַקציע, װועט ער ווערן אַ חבר אין פאַרבאַנד, האָב איך שוין ביי זיך אָפּנעמאַכט, אַז ער װועט דאַרפן פאַרנעמען מיין פּלאַץ אַלס פאַרזיצער אָדער אַן אַנדערן וויכטיקן אַמט אין דער אנ פירערשאפט פון י. ?, פּרץ צווייג 88, |

און אַזױ איז עס טאַקע נעווען: נאָר איין יאָר איז זילבערצווייג ביי אונדז געווען אַ פּשוט'ער סאַָלדאַט. אויפן צווייטן יאָר אין ער דערוויילט געװאָרן אַלס וויצע-פאַרזיצער פון צווייג, און נאָך איידער דאָס יאָר איז אַװעק, איז ער טאַקע אויך געװאָרן דער פאָרזיצער פון צוזייג 82, צו וועלכן אַמט ער איז דעם חודש צום דריטן מאָל שוין דערוויילט געװאָרן,

אַלס פאַרזיצער פון אונדזער צוייג 88, ווייזט ער אַרױס זיין אמת'ן טאַלאַנט אויף אַלערלײ אופנים, ער בלאזט נישט פון זיד, וי עס טוען גאַנץ אָפט די הויכע באַאַמטע, נאַר ער טוט די אַרבעט פון אַ געוויינלעכן חבר אין צווייג, און שטייט אויך צו דינסט צום שטאָט- קאַמיטעט צו גיין ריידן אין אַנדערע צווייגן וועגן פאַרשידענע אַקציעס

104

זלמן זילבערצווייגיס יובל-בוד

אין אונדזער באַװעגוננ; חוץ דעם איז ער טאַקע צוגעפאַסט צו פאַר- טרעטן דעם צווייג 89, ווייל דאָס אין אין דער אמת'ן אַן אייננאַר: טיקער , צווייג? אין אונדזער ,בוים". דאָ געהערן א גרויסע צאָל באַדייטנדע שריפטשטעלער, קולטור-טוער, קינסטלער, דיכטער, שריפט- זעצער און אַרבעטער פון אַנדערע פאַכן, גלאַָט פאַלקסמענטשן, וועלכע ווילן זיך אויסלעבן אין אַ יידיש-קולטורעלער ספערע, און חבר זיל- ‏ בערצווייג אין מיט אַלעמען אויסגעבונדן, איז נוט באַקאַנט אין אָט דער יידיש-קולטורעלער און ציוניסטיש-סאַציאַליסטישער סביבה, און צו יעדער זאַך װאָס ער נעמט זידך, טוט ער עס מיט ענטוזיאַזם און גרויסער, כמעט אומנאַטירלעכער, איבערנעבנקייט. דערפאַר, ווען מיר גרייטן זיך איצט צו פייערן דעם זילבער-יוביליי פון אונדזער צװיג (אין סעפּטעמבער 1941 ווערט 28 יאָר זינט דער , ברענטש 88" איז געגרינדעט געװואָרן) און מיר נעמען זיך אונטער ביז יענער צייט צו פאַרדאָפּלען אונדזער איצטיקע מיטנלידערשאַפט, און דאַן פייערן דעם יום-טוב אויף אַ נאָר-פיינעם אופן, זיינען מיר זייער צופרידן צו האָבן אַלס אונדזער פאַרזיצער דעם אומדערמידלעכן טוער, דעם עקשנות'דיקן קעמפער פאַר אונדזערע ציוניסטיש-סאַציאַליסטישע אידעאַלן, דעם העברעאישיידישן שריפטשטעלער, דעם טעאַטערגעשיכטעעזאמלער און פאָרשער און טאַקע, מער פון אַלץ, דעם גוטן חבר זלמן זילבער- צווייג. מיר ווינטשן אים צו זיין איצטיקן יוביליי נאָך אַ סך יאָרן פון פרוכטבאַרער אַרבעט אויף אַלע געביטן פון זיין טעטיקייט, און מיר זאָלן צוזאַמען נאָך פּראַווען אַ סד שמחות, ווען ס'וועט זיין רו- איקער אויף דער וועלט, און במילא װועט שוין אויך קומען אַ ישועה אויף אונדזער פאָלק אומעטום וואו עס איז, און מיר וועלן נאָד פּראַווען זיין נאָענטסטן יוביליי אין זיין אמת'ער היים, אין ארץ ישראל,

כאָטש איך שרייב דאָס אין מיין איינענעם נאַמען, ווייס איך פונ- דעסטווענן, אַז אַלע אונדזערע חברים און חברות פון י. ?, פּרץ צוויינ 8 זיינען מיט מיר מסכים,

2

105

זדמן זילבערצווייג'ס יובל-בוד

רעגינא פעלדאָן

אָן עפּאָלעטן!

דער פּאַראײגיקטער רעטונגס קאַמיטעט פּאַר דער שטאט לאָדזש באַגריסט מיט האַר- ציקער װאַרעמקײט איר באַליבטן מיטגליך און פרייגט זלמן זילבערצװײג צו זיין 30: יאָריקן ליטעראַרישן יובילייייום'טוב. זאָלן (זײַנע דערגרײכונגעו אויף דעם געביט אין דער צוקוופט זיין אַזױ פּרוכטבאַר װי די ביז-איצטיקע. |

די װערט פון אַרבעט אויפו געזעלשאַבט- לעכן געביט דעצידירט גישט אַלע מאָל די גרויסע קערפּערשאַפט. עס איז גיכער װער עס אַרבעט א װאָס מען דערגרייכט מיט דער אַרבעט.

עטלעכע לאדזשער אַרגאַניזאַציעס האָבן אין 1939 געגרינדעט אַ צענטראַלע, װאַו עס זאָל אױיף אַ קאַלעסטיטן אופן דורכגעפירט װערן הילפטס אַרבעט פּאַר דער שטאָט לאדוש.

פון אַ פּאר געציילטש פאַרטרעטער פון די דאָזיקע אָרגאַניזאַציעס איז אַגטשטאַנער דער פאראײגיסטער רעטונגס קאמיטעט, װואו זלמן זילבערצוייג איז א מיטאַרבעטער שוין איבער 3 יאָר.

ער פּאַרטרעט יט קײן ארגאויזאַציע, ער אַרבעט אַלס א8ַ יחיד אט אַלס אַזעלכער האָט ער זיך מיט אַלע זײנע חושים איבערגעגעבן דער נאָבעלער אוו פאַרצװוײיגטער אַרבעט. ו:

אין זײײן באַציאוג צוס קאמיטעט אוו װאָס דער קאַמיטעט פאַרי טרעט, װייזט ער אַרויס גרויס ליבשאַפּט און איוטערעס צו דער שטאָט לאָדזש, װאו זײן װיגעלע איז געשטאַנעט, אן װאו ער האָט געמאַכט זײינע ערשטע שריט טױיף דעם ליטעראַרישן װעג,

װען די זן װעט װידער פאַר לאֲדזש אױפשײנען, װעט לאדוש זי בער אָפּשאַצן דעם געטרײיען זן, װעלכן זי האָט אין זלמן זילבערצװייג, מיט זײוע מעטאָדו אוו אנװײזונגען האָט ער דעם רעטונגס סאַמיטעט

106

זדלמן זילבערבװוייג'ס יובליבוך

דערהויבן טן אַזאַ מדרגה, אַז ער פאַרועמט 8 זײער חשובין פּלַאַץ אויף דער ײדישער גאַס.

מיט אוספאַרגלײכבאַרער פּיגקטלעכקײט פירט ער אויס זײגע פליכטו, ער איז דער געשעפטס'פירער טן רערטקטירט דעם ייוכור' בוך", װאָס דער רעטונגס סאמיטעט גרײט זיך שרישצוגעבן מיט דער הילף פן אַלע לאָדזשער ארגאַניזאַציעס אין אַמעריסע. אט דאָס איזטריבוד" דאַרף נישט זײן גאר 8 מאַטמענט פאַר די קדושים, װאָס זײגען אומגעקומען דורך די מערדערישע גאַציס, גאר די סומע, װאָס זאל געשאַפו װען דורך דעס בודי דאַרף אויך זײן 8 קװאַל פון לעבנסמיטלען פּאַר די לעברגעבליבעגע לאָדזשער ברידער און שװעסטער אויף דער הײסער מיווט. װען דאָס ידישע לֹאֲדוש װעט בוריק אויפלעבן פן טירע חורבות.

זילבערצװײיג איז די גײסטיקע טרײב'קראַפט פן קאמיטעם. ער איז נישט היין אפיציעלער באַאַמטער, ער טראָגט נישט קײן עפֹאַי לעט, דאָך האָט ער נאָך קײן זיצווג פון קאמיטעט גישט דורכגעלאָזט, טשרייבט די פּובליסיטי פאַר דער פרעסע אט באַזאָרגט זי אַלין, אִרגאַ גיזירט אונטערגעמונגען, גײט אַרום צו די אַנגעשלאַסענע אַרגאַגיזאַ- ציעס זײ װעקן פאַר הילפסיארבעט. א נישט פאַרטרעטנדיט קײן אַרגאַניזאַציע שאַפט ער חילף אױיף זײן אײגענעם אופן.

דער פאַראײגיקטער לאָדזשער רעטוגגס קאמיטעט איז שטאָלץי װאָס דער שריפּטשטעלער זלמן זילבערצװיג, װעלכער האָט אַ װעלט דורכגעװאנדערט און איז 8 בירגעהר פון דער גרויסער ײדישער װעלט, איז געבליבן בײ דער איוטימער װאַרעמער באַציאונג, װי א קינד צו זיין מאַמע:שטאָט לאדזש.

0

ווערטער פריינט זילבערצווייג:

צו דער פייערונג פון אייער 20-יאריקן ליטעראַרישן יובילעאום און די פאַרענדיקונג פון די ,דרייסיק יאָר קריג" מיט דער זעצער- און-דרוקער אַרמײי פון דאָס יידישע וואָרט, ווינטשן מיר אייך פון טיפן האַרצן מיט נאָך מער כח און ענערגיע פארטצוזעצן אייער הייליקע ,קריג" מיט אונז ביז הונדערט און צװאַנציק יאָר.

די זעצער און דרוקער פון די טריאָ פרעס, אינק.

מאָריס בלום, פיליפ בראָדסקי, הערי חיימאָוויטש, דען מאַנדעל,

בנימין מילער, מאַקס סעמיגראַם, משה קאָשעס, ביטריס ראַזענבערג

107

זלמן זילבערצווייג'ס יוב?- בוד

שאול ספּיר

ענערגיע, פּלוס מוט, פּלוס געדולד, פּלוס אויסדויער, פּלוס װואַגונג, פּלוס באַ- גייסטערונג, פּלום פּינקטלעכקייט, - פּלום

אונטערנעמונג, פּלום טאַלאַנט און פּלום אָפּטימיזם == זלמן זילבערצווייג. |

אָט די דאָזיקע צען עלעמענטן זיינען פאַרקערפּערט אין דער פּערזאָן זלמן ! זילבערצווייג. דאָס זיינען זיינע װאַפן, איאא עט מיט ועלכע ער האָט זיך אַרױסגעלאָזם | אוים דער מלחמת החיים", און ער האָט געזיגט.

אַ דרייסיק-יאָריגע מלחמה האָט ער געפירט, באַנוצנדיק זיך מיט די וואַפּן, און איצט פייערן מיר זיין זיג . |

דרייסיק יאָר ווערט זינט זלמן זילבערצז ויינ האָט זיך באַ- וויזן אויף דעם יידישן ליטעראַרישן , שלאַכטפעלד?" און וי אַ כראַווער סאַלדאַט האָט ער ניט אויפגעגעבן זיינע פּאָזיציעס. ער האָט מאַרשירט פאָראויס . . . דרייסיק יאָר פאָראױים . דער וועג איז נאָך אַ לאַנגער . נאָך דרייסיק יאָר לכל הפּחות, אָבער דער ערשטער האַלבער וועג איז געווען דער שווערסטער, פול מיט דערנער, מיט שטרויכלוננען, און ווען ניט זיינע טייערע וואַפן, װאָלט ער זיין ציל ניט דערגרייכט,

בלויז אַ א צענט-חלק פון די דרייסיק יאָר האָב איך געהאַט דעם פאַרגעניגן צו קענען זלמן זילבערצווייגן פּערזענלעך. ביז מיט דריי יאָר צוריק איז ער מיר געווען באַקענט נאָר לויט

108

זלמן זילבערצוייג'ס יובל בוד

אויסערלעפע איינדרוקן. איין מענטש האָט זיך אונטערגענומען צו טראָגן אויף זיינעץ פּלייצעס אַן ,עמפּייר סטייט בילדינג? . געקומען מיט אַ חלום, װאָס ער האָט זיך אַרומגעטראָגן פאַר פיל יאָרן אין פּוילן און ארץ ישראל צו שאַפן אַ טעאטער-לעק- סיקאָן, א ריזיק געװאַנגטע אונטערנעמונג .

דריי יאָר ווי איך זיץ אין דער רעדאקציע פון ‏ אַמעריקאַ- נער" צוזאַמען מיט מיין ליבן קאָלעגע און חבר זלמן זילבערצווייג, און איך פיל אַז ער איז מיר איינגעבאקן געװאָרן אין האַרצן. איך האָב ליב זיין שיין-קליננענדע שטימע, איך האָב ליב זיין חוש פאַר הומאָר, זיין אָפּטימיזם . . . זיין ליבן האַרציקן שמייכל,

--ניט געזאָרגט, איר'ט ושך װאָס ענגלאַנד וועט טאָן צו היטלערן . . . מען וועט זיי צעטרייבערן ! עס איז געווען סוף לעצטן זומער, ווען פראנקרייך איז געפאַלן, און אין דער יידישער נאָס האָט זיך צעץטראָגן אַ שרעק- לעכער פּעסימיזם, אָט -אָט און ענגלאַנד װעט הלילה אויך פאַלן . . . אַלץ איז אוים . . . די יידישע וועלט גייט אונטער. אַן אמת'ע איכה - שטימונג . . . און זילבערצווייג רופט אוים מיט זיין העל-קליננענדער שטים :

-- געדולד, ספּיר, איר'ט נאָך זען אִי, וועלן די ענגלענדע

צעשמעטערן דייטשע שטעט . . . אִי װעְט איטאליע כאַפּן מפּלות .

זיין אָפּטימיזם ווערט פאַרווירקלעכט . . . ער האָט : דולד . י-

אָט זיצט ער ביי זיין שרייב-מאַשין און שנעל לױפן זיינע פינגער. איין זייטל ווערט פאַרטיק, א צווייטס, אַ דריטם, אַן אַרטיקל . . . און אָט, דוכט זיך, אַז ער איז שוין מיד . . . אָכער דאַ דאַרף מען אָנשרײבן נאָך אַן אַרטיקל, און טאַקע שנעל.

די זעצער װאָרטן . . . עֶר איז ווידער ביי דער אַרבעט . . . די פינגער קלאפּן .

109

זדמן זילבערצוייג'ס יובליבוך

װאָס פאַר אַ ים מיט ענערגיעץ און מוט ער באַזיצם . . . מאַכן זיך אומאנגענעמלעכקייטן אין רעדאקציע און אַנדערש- וואו --- זלמן זילבערצווייג ווערט ניט אַנטמוטיקט . . .

-- געדולד . . . געדולד !

ענערניע, מוט, געדולד . . . צװואַמען מיט די אַנדערע מעץלות -- דאָס איז זלמן זילבערצווייג ! . . . און איך ווינטש מיין ליבן קאָלעגע, אַז מיר זאָלן זוכה זיין צו פייערן זיין זעכציק-יאָרינע ליטעראָרישע טעמיקייט אין ארץ ישראל, צו װאָס ער ווידמעט א טייל פון זיין לעבן.

0 .

זלמן זילבערצווייג דערמאַנט מיך מיינע פריע יוגנט-יאָרן, ווען מיר האָבן צוזאַמען געשפּילט יידיש טעאַטער. ער איז פאַר מיר געבליבן די יוגנט, נישט נעקוקט אויף אַ 20-יאריקן יובילעי.

בעסי רייכערט 0 די פּאַראַמאונט טייפּסעמינג קאַרפּאָריישאָן | ל. עהרליך, אינהאַבער 6 וויליאַמס סטריט, ניו יאָרק כאַגריסט האַרציק דעם יובילאַר זלמן זילבערצווייג 0

אייערע 80 יאָר דערמאָנען אונדז אן אונדזערע שענסטע חלומות

יי

צו אייער יום-טוב, ליבער פריינט, װאָס שליסט אָפּ אַ פּעריאָד פון 30 יאָר שאַפן פאַר דער יידישער ליטעראַטור און באַזונדערס פאַרן יידישן טעאַטער, ווינטשן מיר אייך דאָס סאַמע בעסטע צוזאַמען מיט אייער פאַמיליע און גוטע פריינט.

אָט דער פּעריאָד פון 20 יאָר פרישט אויף אין אונדזער זכרון אונדזערע אייגענע שענסטע יאָרן אין אַמעריקע, וואו מיר האָבן איבער- געלעכט דעם גלאַנץײפּעריאָד פון יידישן טעאַטער, װאָס פאַרבינדם אונדז אַזױ נאָנט. משה שמש און פרוי

110

זלמן זילבערצװייג'ס יובל-בוד

מיין ליבער שלום פּערלמוטער,

אַנטשולדיקט, װאָס איך האָב אייך גלייך ניט געענטפערט אויף אַזאַ וויכטיקן בריוו --- וועגן אַ יום-טוב פון אַ חשוב'ן יידישן שריפט- שטעלער, װי עס איז אונדזער זלמן זילבער- צווייג, בפרט אַז אייניקע ליטעראַטור-היס- 2 ו טאָרישע אַרבײטן זיינע, וי וועגן מענדעלעס טעאַטער-שטיק און ועגן אחדיהעם און זיין באַציאונג צו יידיש, האָב איך געלייענט מיט גרויס אינטערעס און פיל געלערנט פון זי --- אויך אַלס רעדאַקטאָר פון ;טעאַטער לעקסיקאָן" איז זלמן זילבערצווייג ווערט, אַז זיין יוביליי זאָל געפייערט ווערן ניט נאָר מיט דעם אָנטײל פון יידישע בינע-קינסטלער, פאַר וועמען דער יובילאַר האָט פיל גע" לייסטעט אַ דאַנק זיין דאָ דערמאַנטן , טעאַטער-לעקסיקאָן? --- נאָר טאַקע אויך פון קאָלעגן שריפטשטעלער,

זיין יחוס, װאָס איר דערמאָנט מיר אין אייער בריוו --- אַז ער האָט אָנגעהויבן זיין ליטעראַרישע טעטיקייט מיט 20 יאָר צוריק מיט אַ פּאָר איבערזעצונגען פאַר דער װאָכנשריפט , אײיראָפּעאישע ליטע- ראַטור", װאָס איז דערשינען אונטער מיין רעדאַקציע, איז אודאי ביי מיר אָנגענומען, וי אַן אַנגענעמע דעראינערונג, און דער יובילאַר ווערט מיר נאָך ליבער.

זיין ליטעראַרישער יחוס אָבער, וי אַן אָריגינעלער שרייבער איז פיל גרעסער. און טאַקע אַ דאַנק זיינע אָפּהאַנדלונגען וועגן מענדעלי מוכר ספרים, אחד העם, אברהם גאָלדפּאַדען און וועגן פילע אַנדערע שרייבער, טעאַטער-מענטשן און יידישע שעפער בכלל,

װווינטש איך אים אַלס דאָס גוטס, מוט און שאַפונגס-ווילן אין די ווייטערדיקע יאָר. זלמן זיקבערצווייג איז סיי װוי סיי פון די יונגסטע יובילאַרן, און מיין וואונטש וועט זיכער פאַרווירקלעכט װערן --- צו מיין פרייד און צו דער פרייד פון אַלע זיינע פריינט און פאַרערער, װאָס קענען אים וי אַ שריפטשטעלער און וי אַן ווינטשנסווערטע און הויך באַגאַבטע פּערזענלעכקייט. וי אַ קאָלעגע איז זלמן זילבערצווייג איינער וועמען איך שעץ, אַכט און מיט וועמען עס איז מיר אַנגענעם צו כאַפּן אַ שמועס וועגן ליטעראַטור-פראַגן, טעאַטער-פראַגן און בכלל וועגן יידיש-וועלטלעכע פּראָבלעמען.

אברהם רייזען

וו

זלמן זילבערצווייג'ס יובל- בוד

דער לעבעדיקער. אנבב"ב *)

אַ מאָדנער מענטש דער זלמן זילבעה' צװייג.-

אין גרונט זײער אֵן ערנסטער מענטש. האָט -ליב טעאַטער מיט אַלע זײגע בערװען. סאן זיך שלאָגו ביז בלוט פאַר אַ באַמערקונג װעט גאַלדפּאַדען, אט פּאַר אַ גרײז אי אַ דאַטוס איז ער גרײט אֶנצההויבן אַ דריטן װעלט'קריג , , ,

אַבער אױסערלעך איז ער אַ לײכטער פּאַסאַזשיר. סידאַכט זיך, אַז װען ער פּאַרט ערגצץ נעמט ער גיט מיט קײץן צופיל באַגאַזש . . . װיל מאַכו דעם (אײינדרוס, אַז ער איז לייכטטיגיס ביז גאָר . .

2

אַ מאָדער מענטש, דער זלמן זילבערצװײג : ער האָט ליב שפּאַסן א מערסטנס פט זיך אַלײן.

-- איד סאָן טאַסע שרײבן!

-- בי איך טאַסע אַ שרײבער? .

אט גיט איר אים 8 קאַמפּלימענט פֿאַר זײנעם אַן אַרטיסל, קוסט ער אײך אַריץ אין די אױגן.

-- טאַטע 7 איר מײנט עס

אַפּט דאַכט זיך אײך, אַז ער איז גרײט אפּילו אױסצוטראַכטן אויף זיך א בלבול -- אַבי צו באַװײזף אַז ער סען גאַרנישט .

אי אים לעבט נאָך דער אסטיאָר, װאָס איז ניט געקומען צום אויסדרוס, --- טראַכט איך זיך, --- אפשר מאַכט ער עס ,פּראָבע" מיט זיך אַליץ . . . שטענדיסע ,פּראָבע" .

45

לויט זיין לעבגס-אַרבעט, דעם ;לעטסיקאָן פון ידישן טעאַטער", איז ער אַ טעאטער פאָרשער, ט מענטש װאָס האָט אַרײנגעטוטט ניט

גאר ,היגטערן פאָרהאַנג", נאָר אַפילו פּאַרשידענע ,פורימיס בי דוי האבן אים אויך פּאַרטינטערעסירט.. .

112

זלמן זילבערצווייגיס יובליבוך . גאט טע טק קע טק טס טטסטאסססהסטטקססטק טעה טס קגטטוסטסטוטאטמטאטשאן

דאַרף ער, על פי פּראַפעסיע, זיין אַ שװערער מענטש. אַ מיושב, אהו 8 צטפיטשטע אויך זיער , , . אָבער ער אי עס רוסא ניט , ער האָט שטענדיט א שמײכל אויף זײן יונגען פּנִים א האָט ליב צו דערצײילן װטיצן,, . אט טאַקע אוױיף אַ שגעלן אופן. אוו די שטארקסטע פיילר האט ער ליב אַרײגצושיסן אין זיך אַלײן. . .

און אוױך בײ א װיץ טרויט ער זיך יט . . . איז עס אַ װיץ 5

סוסט ער אײך טאַקע װידער טרײן אין די איגן,

--- טאַטע? סיאיז אַ װיל? . . .

5

ט מאדנער מענטש דער ז. .

אש חוך סענטימענטאל, ליריש, גוטמוטיק און פארגעבלעך װי א קאַפּיטל ההלים.

אבער אי דער זעלבער טײט איו ער אַ קנטי ביז גאר , . . ער איז גרייט צן גײן אי שלאַכט יט גאר פֿאַר דעם ידישן פאָלט, גאר אַפּילו פְאַר דעם צװײג 83, אידיש גאַביאָנאַלער אַרבעטער פאַרבאַגד.

אט אט 1 סגאוז איז ער גרייט צו קעפֿן, פערסלעו שוושים א פעגגער . . . הענגען זי -- איז בײ אים 8 סינדער שפיל ‏ ,

אט ער -- דער גוטער ברודער, טערט שרעקלעך בײז װען ער מאַנט בי אײך אַ פאַר דאלאר פְאַר 8 מצן זאַדי פְאר א סולטור ענין, פּאַר 8 שול, פֿאַר ארץ-ישראן.

--- װאָס הײסט, איר װילט יט געבן ? -- אַז איך גיב, מעגט איר ארדךדו'.. . -- אט ער איז דאמאָלס באמת אין כטס . . .

8 אט

ד ז, איז 8 מאדגער מענטסש.

איר טאָבנט עס וען אױד פון זין ביײיעם ספר ,טעאטער:מאזאאיסי.

ער האט אי זיײן ספך פרייגגענומען ,שכגים", פרעמדע שרייבטד. וװעלכע טריטיטירן שים שאַרף טן ביטער , ,

פרעגט זיך.+ װיפיל שרײבער בײ טודז סאָגען טאן טוט זאד ' אויסגעבן געלט אויף פַּאַפּיך, ררוט אוו אײגבאַגד, געבן פּלאַץ אַנדערע, זײ זאָלן אים זידלע ?5

ער טוט עס

אמתי ער עבטפערט דיבע טריטיסער א8ון װײוט װי זײ הידטר. שפּרעכן זיך . . . אבער 8 ריויטע אי עס ראד פֿאָרט, װײל װאס טוט

113

זדלמן זילבערצווייגי'ס יובל-בור

ער װער אײגער אַ לײעגער לײענט בלױיז איבער אין בוך ד"ר מוק' דוויס אַדער ד"ר שאַצקיס ארטיקלען אוו גײט גניט װײטער1.

איז טאקע זלמן זילבערטװײג חוץ אַנדערע מעלות -- אויך אַ ריזיקאַגט.. * .

סורץ: ז. ז. איז בטבע אַ גלױביקער. נאַר ער איז חמיר אויף דער װאַך װי אַ סקעפּטיסער, ער האָט אַ סך גערײזט, געזען װועלט און מענטש. עחװלוח אודאי אויך. אוו -- בלײבט אַן אײביטער פרעגער ,טאטע" 4

*) אַזוי װוי דער יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט וועט מסתמא פּראָקלאַמירן אַ ספעציעלן פאָנד און באַשטימען אַן עקסטרא קאַטעדרע פון

געלערטע און פאָרשער, װאָס זאָלן דערגיין דעם סוד פון דעם װאָרט ,, אנבב"ב?, וויל איך דאָ פאַרשפּאָרן אַ ניו אָנשיקעניש אויפן פאָלק ישראל, און בין מגלה סוד, אַז דאָס מיונט , אדם נכר בכיסו, בכוסו, בכעסו". פעלט דאָך דאָ דער ,בכוסו", זאָג איך עס צו ממלא צו זיין אויף זילבערצווייגס באַנקעם.

זלמן זילבערצווייג --- דאָס לאָדזשער קינד טייערער פריינט: אַלס איינער, װאָס שטייט מיט דיר אַקסל צו אַקסל ביי דער הייליקער רעליף-אַרבעט פאַר אונדזער אומגליקלעכער געפּלאָנטער שטאָט לאָדזש, בין איך שטאָלץ מיט דיין מיטאַרבעט. נעם צו מיינע האַרציקע ברכות אין דיין ווייטערדיקן קינסטלע- רישן און געזעלשאַפטלעכן וועג און לאמיר דערלעבן גאָר אינגיכן אַ באַפרייט לאָדזש, װאָס זאָל ווידער קאָנען אַרױסגעבן אַזעלכע קינדער

וי דו. דיין, מאַקס אָכערמאַן

מיטגליד פון פאַראיוניקטן רעטונגס קאָמיטעט פאַר לאָדוש

114

זלמן זילבערטװוייג'ס יובליבוד 02:4060:004 טומ

אלי' זינגער די ליטעראַטור ביי דער שיסל

(זלמן זילבערצווייג)

ביי זלמן זילבערצווייגן איז אַ גאַנץ יאָר שבועות, ניט דערפאַר, װאָס ער האָט שטאַרק ליב די תורה, און ווייסט גאַנץ גוט, אַז שבועות האָבן יידן מקבל געווען די תורה אויפן באַרג סיני, נאָר ער האָט ליב שבועות צוליב גאָר אַן אַנדערע אורזאַך,

די אורזאַך איז קעז . . . קעז . . . און קצז + . +

אַז זלמן זילבערצווייג קומט אין ליטע- ראַרישן רעסטאָראַן, גיט ער אַ זאָג ,אקדמות", ווייסט שוין דער קעלנער, אַז דאָס מײנט פּראָסט און פּשוס אַ שטיקל קעזקוכן מיט אַ גלאָז לייכטע קאַװע, װאָס זאָל זיין נישט קיין קאַװע און נישט קיין מילך. מעג עס זיין פּסח, ניטל נאַכט, שמיני עצרת, אָדער עשרה בטבת, ער עסט אַלעמאָל קעז" קוכן. דערפאַר, זאָגט ער, װעט ער לאַנג לעבן וויל קען אין אַ זייער געזונט מאכל. ער דרינגט דאָס פון די בולגאַריער, װאָס לעבן לאַנג, ווייל זי עסן קעז און טרינקען גאַנצע סקאפּיעצעס זויערמילך, דעם געדיכטן ווייסן פליסיקייט, װאָס איז זויער. --- ווען ניט קעז, --- זאָגט ער, --- װאָלט שוין אויף מיר לאַנג געוואקסן מאָך, אפילו מיינע האָר פון קאָפּ זיינען שוין געװאָרן מילכיק, ווייס, פאַרשטײיט זיך, מילכיקע האָר זיינען מיר געקומען פון זייער גוטע צייטן , . . אַרומ- געװאַנדערט איבער דער וװעלט, געזוכט, און געפאָרשט וויפל יידישע אַקטיאָרן מאַטערן זיך ביים יידישן טעאַטער, וויפל זיינען געשטאָרבן, זייער אָפּשטאַם, זייער יחוס, און איצט בין איך אַ מילכיקער מיט ווייסע האָר,

זילבערצווייג וויצלט זיך און בשעת מעשה אַטאַקירט ער דעם קעזקוכן פון אַלע זייטן, ער פּאָסמאַקעװעט זיך און אַז דער קעלנער וויל הערן ביי אים עפּעס אַ מבינות וועגן אַ פּיעסע אָדער אַן אַקטיאָר, דרייט ער זיך אַרױס דיפּלאָמאַטיש און גיט וידער אַ זאָג , אקדמות", װאָס מיינט ,גיט מיר נאָך אַזאַ פּאָרציע קעזקוכן", |

דער קעלנער ווייסט, אַז זילבערצווייג איז אַ גרינגער גאַסט, װאָס באַדערט ניט, ער עסט זיך זיין פּאָרציע קעזקוכן, און היידאַ צו דער אַרבעט,

פון

זדמן זילבערצוייג'ס יובל-בוך

,טע ע ע טע ע ע טע עס ע ע ע טע טע על רדברררר אהא

אָבער דאָסמאָל בלייבט זילבערצווייג לענגער זיצן וי געוויינטלעך, ווארום חיים ערענרייך, זיין אינטימער פריינט פון זיין ערשטער מינוט אין אַמעריקע, האָט אים בלאָקירט מיט אַ בענקל און לאָזט אים זיך ניט אויפהויבן. יעדעס מאָל, װאָס זילבערצווייג שטעלט זיך אויף אַװעק- צוגיין, גיט ערענרייך אַ זאָג: , זיצט נאָך אַביסל", זעצט זיך זילבער- צווייג ווידער אַװעק און ביידע שמועסן ווייטער. מען הערט יעדעס מאָל די ווערטער: אַקטיאָרן-יניאָן, אַרגענטינע, גוסקין, מאָריס שווארץ, קאַליך, װלאַדעק, --- זילבערצווייג פאַרגעסט שוין, אַז ער דאַרף לויפן און ער דערציילט איינע פון זיינע מעשה'לעך, װוי אב. קאַהאַן האָט מיט אים איינגע'טענה'ט ער זאָל אָננעמען אַ שטעלע אין , פאָרווערטס" ווען ער, זילבערצווייג, איז געקומען פון פּאַלעסטינע, און זילבערצווייג האָט אים געענטפערט אַז ער האָט נאָר איין ציל, און צוליב דעם איז ער געקומען אין אַמעריקע --- אַרויסצוגעבן דעם ,טעאַטער לעק" סיקאָן". | יעדעס מאָל ווען קאהאן האָט מיך באַגעגנט --- דערציילט זילבער- צווייג --- האָט ער אָנגעהויבן מיט מיר ריידן וועגן אַ תכלית, אַז כ'זאָל אַרבעטן אין , פאָרװוערטס", האָב איך געענטפערט ;לעקסיקאָן?, אָבער נאָכדעם וי כ'האָב מיט די לעצטע כחות שוין אַרױסגעגעבן צוויי בענדער פון ,לעקסיקאָן", האָב איך דוקא גענומען ריידן צו קאהאנען וועגן דעם װאָס ער האָט אַלעמאָל גערעדט צו מיר, האָט ער דוקא מיך געפרעגט --- ;װאָס מאַכט אייער לעקסיקאָן!". אַזױ האָב איך פאַרלוירן אַ שטעלע אין , פאָרװוערטס" און געפונען אַ אלעקסיקאָן".

ער הויבט זיך וידער אויף פון בענקל אַװעקצוגײן, גיט חיים ערענרייך אים ווידער אַ זעץ אַװעק אויפן בענקל און זאָגט: קגיב נאָר אַ קוק װי אַ מענטש קען ניט איינזיצן. ס'איז דאָך רעכט, אַז מאָרגן פאָרט איר קיין אַפריקע!"

זילבערצווייג זיצט אַזױ לאַנג מיט ערענרייכן, ביז ער הויבט װוידער אָן זאָגן ;אקדמות". דער קעלנער זאָגט אים אָבער מיט אַ וויינענדיקע שטימע, אַז קיין קעזקוכן איז מער ניטאָ, גיט זיך זיל- בערצווייג אַ שטעל אויף, לויפט אַרױס פון רעסטאָראַן. ערענרייך לויפט אים נאָך, שרייט אויף אים, אָבער זילבערצווייג לויפט, לויפט, װי ער װאָלט געװאָלט אַרײנכאַפּן אין זיך װאָס מער יידיש טעאַטער"לעבן יי .

0 צו זלמן זילבערצווייג, מיין יוננט חבר, אַ האַרציקע באַגריסונג

צו זיין דרייסיק יאַריקן יוביליי פון ליטערארישן שאַפן. יוסף גרין

16

זדלצן זילבערבווייג'ס יוב? בוד

000000064םָח,, ע ע ע ע ע טע ער ר טאוו

װאַלף מערקור

מער--קור--יאָז

ביי זיין ערשטן אויפטריט אין לאָרזש אַלס ,אָסװאַלד?" אין די ,נייסטער" איו גע- ווען זייער ווייניק באַ-גייסטערונג . . האָט ער באַשלאָסן, אַז מיט ראָלן װועט ער קיינמאָל מער קיינעם נישט באַגייסטערן אָבער זייט דאַן האָט ער אָנגעהויבן שפּילן אַ נאָר וויכטיקע ראָלע: ער איז געװאָרן אַ ממונה איבער טעאַטער-פּראָבלעמען צוליב זיינע דראַמאַטישע ביכער און אָנגעהויבן צו ליידן פון גראַפאָפאָביע. ער האָט געשריבן ביאָגראַפּיעס, מאָנאָגראַפיעס און געזאַמלט אױטאָגראַפיעס און פאָ- טאָגראַפיעס,

ער האָט געװואַנדערט, גענישטערט, פאַרצייכנט, און נאָך אַ סך באַנקעטן, קאָנצערטן, מיטינגען און קאָפּדרײיענישן האָט ער דעם טעאַטער דערלאַנגט דעם ערשטן און צווייטן באַנד פון ,לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער??, אין וועלכע עס זיינען פאַר'חתמ'עט אַלע נעמען פון גרופּעס, טרופּעס, אַקטיאָרן, רעזשיסאָרן, דירעקטאָרן, סופלאָרן, דראַמאַטורנן פון ,א" ביז ,פ".

ער האָט זיך צוליב דעם געשאַפן אַ הויכע רעפּוטאַציע, אַ סך

כבוד און נאָך מער שונאים, כאָטש ער האָט אַ טבע צו פאַרנעסן צו געדענקען זיינע שונאים, וועלכע זיינען צאָלרייך, קאָליררייך, קלאַנג- רייך און ווערטעררייך, האָט ער אין די צוויי בענדער נישט דורכגעלאָזן אפילו די, װאָס האָכן אין יידישן טעאַטער אַזױ געווירקט װווי אַ ואַ- קום-בעזים אין אַ שטויב שטורעם. און טאָמער פעלט יא עמיץ, אָדער עפּעס װאָס, וועט דאָס פאַרריכט ווערן אין דריטן באַנד . . . אָבער דער דריטער באַנד ואַלגערט זיך נאָך אין זיין מחשבה. די נאָך נישט פאַר'כתיבה'טע נעמען פון פּ, צ, ק, ר, ש, ת, צאַפּלען זיך אין די געדערים פון אַלע זיינע מיט-,רעדאַקטוירים? און פאַרלעגער און ווערן נישט געבוירן. |

דעם ווינטער האָט ער אַרױסגעגעבן אַ בוך , טעאַטער מאָזאַאיק?--- אַ ליטעראַרישע זאַמלונג פון קוריאָזע זילבער צווייגן . . . און מיט זיין

אויסוואל פון מאַטעריאַל האָט ער זיך נישט מאַָזאַאיקעט.

117

זלמן זילבערצווייג'ס יובל-בוך

אבשלום זילבערצווייג מיין אבא

מיין פאָטער, זלמן זילבערצווייג, האָט אַ מיסיע, אָבער איז ניט קיין מיסיאָנער.

דאָס בוך, וועלכעס מ'האַלט איצט אין לייענען, איז דאָס איינציקע מיט אַרטיקלען און אָפּשאַצונגען, וועלכע זיינען געשריבן געװאָרן וועגן מיין פאָטער זלמן זילבערצווייג אַלס מענטש און ניט אַלס לעקסיקאָגראַף, היסטאָריקער פון יידישן טעאַטער, נאָר אויך אַלס קעמפער פאַר די רעכט פון פּוילישע יידן אין ארץ-ישראל, אַלס איינער פון די, וועלכע האָבן געהאָלפן גרינדן די טעקסטיל אינדוסטירע אין ארץ- ישראל, אַלס אַ פּערזאָנאָפיקאַציע פון אומאויסשעפּלעכע ענערגיע, און נלױביקייט אין אַן אידעע.

און װיבאַלד אַ פאָטער ווערט אויך אַמאָל פאַרעכנט אַלס אַ מענטש, על איך פּרובירן צו זאָגן אַ פַּאַר ווערטער וועגן אים אַלס פאָטער, אָדער וי איך רוף אים ,אכא" (אין דעם איז שולדיק מיין ארץדישראל'דיקע דערציאונג),. עס איז פאַראַן אַ ‏ העברעאיש שפּריכ- װאָרט, אַז מען קאָן אַ מענטש דערקענען ביי דריי זאַכן: בכוסו, בכיסו, ובכעסו, אין יידיש מיינט עס, אַז דער אמת'דיקער כאַראַקטער פון אַ מענטש ווערט אַרױסגעוויזן 1) ,בכוסו", ווען ער ווערט שכור, און ער רעדט און פירט זיך אויף אָן די צוימען פון עטיקעט, וועלכע האַלטן אים צוריק ווען ער איז ניכטער; אָבער אַזױ װי די איינציקע נעלעגנהייט ביי וועלכער מיין פאָטער פאַרזוכט דעם ביטערן טראָפּן, איז פּסח צום סדר, אָדער ביי אַ שמחה וען ער קאָן זיך ניט אָפּזאָגן דערפון, ניט באַליידיקנדיק דעם בעל שמחה, האָב איך אים אויף דעם עקזאַמען ניט געקאָנט שטעלן, דאַקענן בין איך מיטן צווייטן פּונקט, ,בכיסו", גוט באַקאַנט, און דער פֿאַלגנדער עפּיזאָד אין אַ גנוטער ביישפּיל;

מיט אַ צייט צוריק, ווען איך מיט מיין מוטער זיינען נאָך געווען

118

זלמן זילבערצוייג'ס יובל- בוד

אין ארץדישראל איז מיין אבא צוגעגאַנגען צו א פריינט זיינעם דאָ אין ניו יאָרק און אים געבעטן ער זאָל אים לייען 49 סענט אויף אַ פּאָר טעג. דער פריינט זיינער האָט טאַקע געוואוסט, אַז נגראד איז מיין אנא דעמאָלט געווען אין אַ צייטװוייליקן עקאָנאָמישן קלעם, אָבער עס איז אים געווען טשיקאַװע צו װאָס ער מוז האָבן אַזאַ קליינע סומע, און מיין אבא'ס ענטפער איז געווען נאַנץ כאַראַקטעריסטיש פאַר אים --- אַזױ װוי ער האָט קוים צוזאַמענגעקליבן די סומע, װאָס ער שיקט אונדז יעדן מאָנאַט, פעלן אים צו 498 סענט צום אויסנע- שטעלטן באַנק-טשעק און אַנשטאָט ער זאָל שיקן מיט א טאָלער װוייניקער איז אים גלייכער זיך צוצובאָרגן 49 סענט, און ער זאָל זיך פילן אומאַנגענעם אַבי זיין פאמיליע זאָל ניט אויספעלן אַ טאלער ניט קוקנדיק אויף דעם װואָס ער בלייבט מיט אַ פאַרמעגן פון נאַנצע . . 8 סענט,

און ניט נאָר צן זיין פאַמיליע האָט מיין אבא זיך אַזױ פֿאַר- האַלטן. איך דערמאָן זיך אין נאָך אַן עפּיזאָד, וועלכער איןז פאָר- געקומען נאָך פריער. מיין אבא איז דעמאלט געווען דער ארץ-ישראפֿ- דיקער קאַרעספּאַנדענט פון ,פאָרווערטס? און אַנדערע אויסלענדישע צייטונגען, אָבער אין דער צייט ווען די געשיכטע איז פאַרלאָפן, אין עס פּונקט געווען אַ פּאַר טעג איידער די מאָנאַטלעכע טשעקס פון די רעדאַקציעס האָבן געזאָלט אָנקומען. אין איינעם פון די טענ אין צו אונדז אין שטוב אַריינגעקומען אַ מאַן, וועלכער האָט זיך פאָר- געשטעלט אַלס אַ יידישער שרייבער פון פּױלן, און דערציילט, אז ער געפינט זיך אין אַ גװאַלדיקער פאַרלעגנהייט, וייל צוליב דעם גרויסן קריזיס, וועלכער האָט דעמאַלט געהערשט אין ארץ-ישראל, קאָן ער קיין באַשעפטיקונג ניט קריגן. דאַקעגן אין פּוילן גרייט מען זיך אויפצופירן זיינע אַ פּיעסע און ער האָט דאָרטן אַ האַפנונג תיכף צו פאַרדינען. צום גליק פאָרט אֶפּ קיין פּוױילן אין עטלעכע טענ אַרום אַ שיף, אויף וועלכער אַ שיפסקאַרטע קאָסט נאָר 9 פונט (998), װאָס איז בלויז אַ האַלב פון געוויינלעכן פּרייז פון אַ שיפסקארטע. ער פאַרמאָגט אָבער ניט מער וי 8 פונט; 2 פונט, וועלכע זיין שװאַנער האָט אים געליען, און איין פונט, וועלכער דער ליידער שוין פאַרשטאָר- בענער העברעאישער דיכטער ח. נ. ביאַליק האָט אים געבאָרגט. מער פאַרמאָגט ער ניט, און אויב ער וועט ניט תיכף שאַפן נאָך צוויי פונט, כלייבט אים ניט קיין אַנדער ברירח וי זיך אַריײינװאַרפן אין ים,

119

זדלמן זילבערצװוייגיס יובליבוד

אט טירט טא קאקקשא קאטס ..‏ א

ווייל ביז די קומענדע ביליקע שיף וועט פאָרן, װועט ער שוין האָבן די 2 פונט אויך אויפגעגעסן און װועט אפשר שוין קיינמאָל ניט קאָנען צוזאַמענקלייבן גענוג געלט אויף צוריקפאָרן. אויסגעהערט די גע" שיכטע, האָט מיין אבא לאַנג ניט געטראַכט, ער האָט באַלד אַרויס" גענומען דאָס גאַנצע געלט װאָס ער האָט פאַרמאָגט און נאָכדעם וי ער האָט עס גענוי איבערגעציילט, האָט ער געזען, אַז ער האָט די גענויע סומע . . . צו באַצאָלן פאַר צוויי מענטשן צוצופאָרן מיטן באָס צו דער ?אשראי" באַנק, וואו ער האָט איינגעגעבן אַ ביטע אויף אַן חהלואה פון 2 פונט, און זיי תיכף באַקומען.

פאַטאַגראַפירט נין יאָרק 1941 מרים און זלמן זילבערצווייג און זייער בן-יחיד אבשלום

דער שרייבער איז מיט מזל אָפּגעפאָרן קיין פּוילן, און יאָרן-לאַנ? האָבן מיין אבא'ס פריינט, וועלכע האָבן געוואוסט פון דער גע" שיכטע, זיך געוויצלט אויף זיין חשבון און די 2 פונט וועלכע ער וועט שוין מער ניט זען.

120

זדמן זילבערצווייגיס יובל בוד

יאָרן זענען אַװעק, מיין אבא איז שוין דעמאָלט געווען צום וויפלטן מאָל אין ניו יאָרק. איינמאָל, אַרױסגײענדיק פון ,קאַפע ראַיאַל? קומט אים אַנטקעגן אַ גרופּע מענטשן, און איינער פון זיי שרייט אויס הויך אויפן קול, און דערביי טייטלט ער מיטן פינגער אויף מיין אבא: ,אָט איז דער מאַן, וועלכער האָט געראַטעװעט מיין לעבן", און ער כאַפּט אַרױיס 910, גיט מיין אבא, און זאָנגט, אַז ער האָט לאַנג געװואַרט אויף דעם מאָמענט וען ער װעט קאָנען דאָס געלט אים פּערזענלעך אָפּגעבן. |

עס איז מסתמא ניט נויטיק צוצונעבן, אַז זינט דעמאָלט זיינען זיי ביידע גוס באַפריינדעט געװאָרן.

א ט א

אויב איך האָב זיך אַמאָל געוואונדערט פאַרװאָס עס איז אַזױ שווער אַריינצוברענגען מיין אבא אין כעס, איז עס היינט פאַר מיר שוין מער קיין סוד ניט. עס איז ניט בלויז דערפאַר װאָס ער איז פון דער נאַטור געבענטשט מיט אַ פולע מאָס גוטמוטיקייט, וואָס ווייזט זיך אַרױס אין די הומאָריסטישע ווערטלעך, װאָס ער שמוגלט אַריין אפילו ווען ער האַלט אַן ערנסטע רעדע. הויפּטזעכלעך איז עס דערפאַר, װאָס כאָטש ער איז אַ הונדערט פּראָצענטיקער אידעאַליסט, ניט בלויז טעאָרעטיש, נאָר אויך אין טאָנ-טעגלעכן לעבן, איז ער אָבער אין דערזעלבער צייט א לאַניקער.

ער האָט זיך איבערצייגט, אַז ער קאָן ניט רעגירן די גאַנצע וועלט מענטשן. ער פאַרשטייט, אַז ניט קוקנדיק װאָס זיין מיינונג זאָל זיין די סאַמע גערעכטסטע, האָבן אַנדערע מענטשן זייערע איינענע איבערצייגוננען, און זיי פירן זיך אויף לויט זייער איינענעם ווילן, און ניט וי ער ואָלט געװאָלט, און װויבאַלד ער האַלט, אַז ער אין געבוירן געװאָרן מיט דער מיסיע צו שאַפן א היסטאָרישן דאָקומענט וועגן די שאַפער פון יידישן טעאַטער און ניט צו ווערן אַ מיסיאַנער און איבעראַנדערשן די מענטשלעכע נאַטור, איז קיין וואונדער ניט, אַז ער ווערט ניט איבעראַשט אָדער אין כעס ווען איינער פון זיינע פּלענער ווערט ניט פאַרװוירקלעכט אָדער עמיצער פון זיינע פריינט איז ניט מקיים זיינע צוזאָנן א. ד. נ.

דיי א הי ה די 8 הי 555 *וואי ‏ *שלא? פאלאט ‏ 8 פ649 א 2 7ײ9ל 596 ול 54698ל ‏ סא אפ ="ט

וז /4וזו דיזדר. ‏ צווזפרוז זור האר ארו וי לרייזה; אשופור זילל יאר רמרן האג

זא אזזז הואאז!/זרויאט/ ‏ תארז ‏ פווהחוהאז, האר ער אוויחוטמתווו. אז הור

121

זדלמן זילבערמווייגי'ס יוב7-בוך

איינציקער וועג זיך צוזאַמענלעבן מיט מענטשן, איז דורך אַרױסזוכן זייערע פּאַזיטיווע זייטן און ניט אונטערשטרייכן זייערע חסרונות, און גליקליכערווייזע איז ער פון די געציילטע מענטשן, וועלכע זיינען . ניט געבליבן בלויז ביים טעאָרעטישן באַשלוס, נאָר פירן עס טאַקע דורך.

|| עס איז פאַראַן אַ ייריש שפּריכװאָרט, אַז ,דאָס עפּעלע פאַלט ניט ווייט פון ביימעלע", אָבער טראָץ דעם װאָס מיין אבא ווערט באַטראַכט אַלס אַ שנעלער שוייבער, קומט מיר אָן דאָס שרייבן גאַנץ שווערלעך, ספּעציעל ווען איך וויל שרייבן וועגן אים אַלס פאָטער, און ניט באַנוצן דערביי קיין באָמבאַסטישע אויסדרוקן, ווייל זיי גיבן דעם לייענער אַן איינדרוק, אַז דער שרייבער איז ניט אויפריכטיק. דעריבער װעל איך זיך באַנוגענען מיט זאָגן, אַז עס איז אפשׂר ניטאָ קיין איין זון, וועלכער קאָן זיך ווינטשן אַ בעסערן פאָטער, חבר און עצה-געבער, וי מיין אבא איז געווען צו מיר ביז איצט. אונזערע אינטימע פריינט זיינען עדות וי ער האָט געהאַנדלט לגבי מיך בשעת איך האָב אים פאַראורזאַכט פיל מער עגמת נפש וי אפילו דער געצערטלטסטער בךדיחיד מעג זיך פאַרנינען, און איך בין זיכער, אַז אויב איך על זיך פאַרהאַלטן צו אים איין צענטל אַזױ גוט װי ער האָט זיך פאַרהאַלטן צו מיר, װעט ער האָבן גענוג נחת פון מיר צו פאַרגיטיקן פאַר אַלע עגמת נפש', װאָס ער איז שוין אױסגעשטאַנען פון מיר,

מיין ליבן חבר זלמן זילבערצווייג

ווינטש איך נאָך פיל יאָרן פון געזונט און פרייד. זאָל ער אָנגיין מיט זיין װיכטיקער אַרבעט פאַר דער יידישער ליטעראַטור. | איטשע וו. בידערמאַן

אונדזער געטרייען זלמנען מזל-טוב פון טיפן האַרצן. סעם און סאָניע קוסטין

122

| זדלמן זילבערצוייג'ס יוב בוד |

מיין טייערער זלמן;

דערלויב מיר אויף אַ ;פּריװאַטן" אופן דיר איבערצושיקן מיינע ברידערלעכע וואונטשן צו דיינע 230 יאָר פרוטכבאַרע אַר" בעט. | | איך האָב געזען דיין מיזאַמע אָנשטרענ- גונג ביים , אויפקלויבן דעם אוצר" פון אונ- דזער אַזױ ביליק צעפאָרענעם טעאַטער- וועלטל, געזען דיך מיט פּיעטעטפולע כונות און דאָך מיט ציטערדיקע פינגער ;מעסטן שורות" פון אונדזערע באַגרענעצטע מעגלעכקייטן, און כ'האָב באַ- וואונדערט דיין לייטזעליקע געדולד, ווען נישט-פאַרגינער האָבן גע" שליידערט אָפּט אומריינע שטיינער אונטער דיינע פיס,

פאַר ענלעכע באַמיאונגען און דערגרייכונגען וװוערט מען אַ זאַט- געקרוינטער ביי אומות העולם -- ביי אונדז מוז מען זיין צופרידן ווען מען ווערט ניט צוליב דעם דער ,וויץ" פון יידישן געסל .

אָבער דאָס איז אונדזער גורל --- זאָלן דיינע צוויי טוץ פֿאַר- עפנטלעכטע ביכער זיין דיין באַלױינונג,

מיט צוויי זאַכן בין איך דיך מקנא: מיט דיין הייליקער עקשנות און מיט דעם, װאָס דו קאָנסט זיך נאָך רויטלען. אָבער רױטל זיך ניט ביי אָט די אַלע קאָמפּלימענטן -- דו האָסט זיי כשר פאַר" דינט. איך ווינטש נאָר, אַז דיין עקשנות זאָל דיר פאַרהעלפן אויך צו די ווייטערדיקע דערגרייכונגען,

מעגן אונדזערע , אני מאמינ'ס" און אָפט אויך אונדזערע ועגן זיין פאַרשידן --- איין אויפריכטיקע כונה האָט אונדז ביידע שטענ- דיק פאַראײיניקט ביי אונדזער געמיינזאַמער אַרבעט: די ליבע צום יידישן טעאַטער. דיין, יעקב מעסטל ניו יאָרֹק, פעברואַר, 1941

123

4 |

די אידישע אַקטיאָרן יוניאָן

אין אַמעריקע און קאַנאַדע באַגריסט איר ערן-מיטגליד

זלמן זילבּערצווייג

רעדאַקטאָר פון ;טעאַטער לעקסיקאָן"

צו זיין 30-יאָריקן ליטע"

ראַרישן יוביליי,

דִי

אידישע טעאַטריקל עלייענס

ווינשט אַ האַרציקן מזל צו איר ליבן פריינט און ליבלינג פון דער יידישער בינע-משפּחה |

זלמן זילבּערצווייג

צו זיין יוביליי.

מיר האָבן ש ט ע נ ד י ק אַרױסגעװיזן א ונדזער סימפּאַטיע און מיטהילף צום יובילאַרס טעטיקייטן און מיר וועלן עס ווייטער טאָן ווען ער װעט עפּעס

און װוינשט אים, אַז ער זאָל זיין געזונט און וויי- טער דערפאָלגלעך אָנגיין מיט זיינע ליטעראַרישע טעטיקייטן.

ראובן גוסקין עקעזעקוטיוו סעקר.

שאַפן פאַרן יידישן טעאַ- טער.

דזשין גרינפעלד פּרעז ידענט

טשאַרלס קאָהן עקעזעקוטיוו סעקר.

הערי קויפמאַן פּהאָטאָקאָל סעקר.

ר"

פריינט, באַקאַנטעץ און לאַנדסלײט פון יובילאַר זלמן זילבערצווייג, באַגריסן אים האַרציק צון זיין ליטערארישן יום-טוב!

לֵילי אָבערמאַן, איזי אייזנער, סעמיועל בלעכמאַן, דזשייקאָב בערג, לייבל דראַיאַרזש, וועלוועל דראַיאַרזש, משה דזשארגאווסקי, וװויליאַם דזשייקאָבס, לואי דייװוידזאָהן, יוסף האָראָװויץ, שמעון האַקער, נחום לייב הונדערט, נחום הונדערט, הילדע האָראָװוויץ, סעם האָראָוויץ, לֵילִי האָראָוויץ, פעי האָלאַנד, ש. ווייסבערג, אלי' זיננער, צבי הערש טאַטאַרסקי, משה טשוזשי, יוסף טשערניק, א. מ, טשאָרקאָוו (בעיאָן), נ. יודעיקין, נחום יעבץ, עליס יאַפין, לייב לאַנדין, חיים לאַמפּערט, הערי ליבערמאַן, אסתר לאָוו, רחל ז. ליטמאַן, חיים מוסין, יעקב מילער, הרב יחיאל חיים מעקלער, יונה מאָסקאָווסקי, דר. אברהם נעמזער, יצחק נעמעץ, בתיה ספיר, ישמואל עהרליך, אַלבערט עפּשטיין, י, פּאַרגמענט, סילוויא פּערלמוטער, זלמן חיים פּאָדאָלסקי, הערי פּלאטקין, חנה פרידמאַן, קלמן פרידמאַן, אַדעלאַ פרידמאַן, אב. פעלדמאַן, העלען פּאַדאָ, איזי פרירמאַן, סאבינא פרידמאַן, באַרנעט קאָהן, סעם קאַצאַנאָק, הערי קאַזשדאַן, פיליפ קעניגשטיין, יעקב קאָפלער, דוד קאָסאַװער (בעיאן), פּערל ראגאווסקאַ, יצחק יעקב ראָזען, אהרן צבי ראָזען, ב. רויטמאַן, נח ראָטמאַן, לואי ראָזענבערג, יעטא ראָזענבערג, לואי ראָטענבערג, איווא ראָטענבערג, מאַקס שטופּלער, קלמן נחום שפר, אריה לייב שפר, | :

פאָלגענדע מיטנלידער פון , לאָדזער פרענדם בענ. אסס'ץ באַגריסן האַרציק דעם לאָדזשער געזעלשאפטלעכן טוער און שריפטשטעלער זלמן זילבערצווייג צו זיין יוביליי!

לואיס אָפּערט, מאָריס אייזענשטיין, נ. בוימנאַרטען, מייק גוטהערץ, א. גרינבערג, סעם דזשייקאָבס, היימאַן האָרניק, י, וייזענבערג, טשאַרלס זילבערבערג, סעם זעלדין, בעני טראִי, לואיס לאַװענדאַ, דזשעק מייער, הערי מייערס, בעני פליקער, מאָריס פליישער, מאַקס פרענקעל, דזשאָו קאָהען, הערי קירשטיין, הערי קעלער, לעאָ ראַקאָווסקי, ה. ראָזענבלאַט, מאַקס ריז, מאַקס ראַזענצווייג, אהרן ריז, נכריאל שװואַריץ, באַרני שטיינבערג.

פון פולן האַרצן גראַטוליר איך מיין געערטן פריינט זלמן זילבער- צווייג, דעם אַקטיון מיטגליד פון דער לאָדזשער רעליף, צו זיין גרויסן יום-טוב, ביי וועלכן ער האָט לאָדזש אויך ניט פאַרגעסן, און אַוועק- געשאַנקען כמעט אַ האַלבן זאָל פַטר לאָדזשער רעליף. כ'בין שטאלץ אויף אַזאַ לאָדזשער קינדן | = פעידי ריז

טרעזשורער פון פאַראווניקטן לאָדזשער רעטונגס קאָמיטעט

אי

האַרציקע באַגריסונג

פון

אַמעריקאַנער

לואיס גערסאַן

פּאָבלישער

טריאַ פּרעס 7 איסט 18טע סטריט ניו יאָרק סיטי .

באַגריסט האַרציק איר ליבן פרוינט זלמן זילבערצווייג. צו זיין ליטעראַרישן יוביליי און ווינשט אום אינגיכן צו קאָנען דרוקן דעם דריטן באַנד פון ײיטעאַטער לעקסיקאָן ".

אַמאַלנאמײטעד. נאַנק.

באַגריסט האַרציק.. . דעם יובילאַר .. זלמן זילבערצווייג -

עס פרייט מיך צו באַגריסן מיין געשעצטן פריינט זלמן זילבערצווייג

צו זיין יוביליי

יעקנ ר. שיף

ן

מוין האַרציקע באַגריסונג צו מיין ליבן פריונט זלמן זול- בערצווויג צו זיין יובילוו.

עמיליע אַדלער

אע

ינב

מיין פרוונט זלסן זילבער- צווווג צן זוון יוביליו באַגרוס איך האַרציק.

זינאַ גאָלדשטײן

מיון לאַנדסמאַן זלמן זילבער" צווווג, באַגריס איך האַרצוק. ישראל שערמאַן ווייס. פּרעז. פון וונויטעד

עמוירדושענסו רעליף קאָמימעט

פֿאַר לאָדז

אַרט ביינדערי 65 לאַפּאַיעט סט., נון ואָרק באַגריסט דעם יובילאַר צו זוין דרייסיק יאָריקן יובולוו

מיין אמתן

אמתן פריינםט זלמן

מזל מוב און מוזל טוב.

הערמאַן פיעראָצקי

לאַנדסמאַן און

זילבערצווייג דערמאָנט מיך לאָדזשער סקאַלאַ טעאַטער, און ממילא מוין טייערע סומער. וועלכע האָט דאָרט געאַרבעם מיט אונדו, ווען מיר זוונען נאָך קליין געווען.

לאָמיר ווינטשן זילבערצווייגן צו דערלעבן פרוום לאַדזש.

לעאָן ראַקאָװסקי

איך קען דעם יובילאַר זלמן ז ילבערצווייג די גאַנצע הרווסוק ואָר און ווונטש אים נאָך 30 ואָר פון פרוכטבאַרע טעטיקוומ.

דער אַריגונעלער

קאָטליצקי 1 פעקאַנד עוועניו

אינגוכן אַ באַ-

ר

מיר יידישע שרייכער און צייטונגס-מיטאַרבעטער - באַנריסן האַרציק אונדזער קאָלעגע זלמן זילבערצווייג צו זיין יוביליין .

דוד איידעלסבערג, מיכל אַראָנסאָן, גרשם באַדער, א. בלום, בר-יוסי (יעקב קרעמען), ל. ס. ביעלי, דוד בערנשטיין, יעקב גלאַטשטײן, חיים גוטמאַן, דר. ה. ל. גאָרדאָן, דוד דרוק, משה דוכאָווני, ש. י. דאָרפזאָהן (לאָנדאָן), יצחק זאַר, ש. יודסאָן, קדיש יפה, ד. ל. מעקלער, יעקב מאַגידאָוו, מררכי מישקין, אהרן ניסענזאָן, מ. י. נירענבערגער, ש:וול ספיר, ב. עפּעלבוים, יעקב פּישמאַן, װיליאַם צוקערמאַן, ל. קוסמאַן, יעקב קירשענבוים, בנימין קאַפקע, א. רעוואוצקי, משה ריבלין, אכא רייכמאַן, װיליאַם ראַקאָוו, ב. שעלווין, ש. ל. שניידערמאַן, רר. י. שניצער, | |

מיר. יידישע שוישפּילער און קינסטלער באגריסן אונדזער טייערן פריינט זלמן זילבערצווייג צו זיין יוביליי און ווינטשן אים נאָך אַ סך כח אויסצוקומען מיט אונדו

מנשה אָפּענהיים, באָריס אױערבאַך, דזשוליוס אַדלער, יהורה בל'יך, װאָלף באַרזעל, סעם בראָנעצקי, בעטי בודאַנאָו, יעקב בערגיין, סעם בלומשטיין, אסקאַר גרֹין, דיינע גאָלדבערג, אוירווינג גראָסנאַן, דזשין גרינפעלד, ראָזע גרינפעלד, שאַרלאָט נאָלדשטיין, וואולף גאָטעסמאן, משה דאָרף, היימי דזשייקאָבסאָן, אוירווינג דזשייקאָבמאָן, הענריעטאַ דזשייקאָבסאָן, דינה האַלפּערן, מאַקס וילנער, ר;קה וויינטרויב, לואיס ווייסבערג, מייק ווילענסקי, עני ווייסמאַן, לודוויג -זאַץ, עדמונד זאַיענדאַ, אַננאַ טייטעלבוים, פּנחס יאַסינאָווסקי, ליייען יאַסינאָווסקי, אהרן לעבעדעוו, אֶלאַ. ליליט, לאֶלאַ, אברהם לאַקס, | איזידאָר לעש, מיכאַל מיכאַלעסקאָ, ישראל מאַנדעל, מאַקס פרירלענו'ער, מאַקס קלעטער, פּאָלאַ קליידאַ, סעמיועל ה. קאָהן, רות רענעי, ילי ראַבינאָוויטש, סימאָר רעכטצייט, משה ראַוך, מיכל ראָזענבערג, מעי שעהנפעלד, סאַלטשע שאָר,

די עקזעקוטיוו פון יוביליי-קאָמיטעט איז באַשטאַנען פון: חיים עהרענרייך (פאָרזיצער), שלום פּערלמוטער (סעקרעטאַר, ראובן גוסקין, שאול ספיר, משה ריבלין, שלום סעקונדאַ, מאַקס אָבערמאַן, לילי אָבערמאַן, מאַקס ריז, סעידי ריז, דזשעק פעלדאָן, - רעגינאַ. פעלדאָן, פיליפּ לאַסמאַן, ב. י. פּערלמוטער, מאיר קאַסטאָף און ה. װאַקסבערג.

8008 ממוומטו

סך פמדהס1!מטמט

6טטסתמם זצ אומזא 221

| 1118 עס תאמצ זודמונמוגצך מבוך אס / /1188נט1דס8. צאא תטד11

9

1 אזסצ' 6שפזן